about
Toon menu
Analyse

Racisme en wetenschap

Wat houdt het te pas en te onpas gebruikte begrip 'racisme' in? Heeft het gevolgen voor onze waarneming? Zijn er mogelijkheden om eraan te ontsnappen? Professor Rik Pinxten geeft een overzicht, om het huidige debat minder ergerlijk en meer vruchtbaar te krijgen. Ook voor politici.
dinsdag 7 april 2015

Ik erger me mateloos aan gepruts in de media, wanneer ernstige kennis in de wetenschap voorradig is. Racisme is blijkbaar ‘ontdekt’ nu in Vlaanderen, en dus kunnen bepaalde politici weer rekenen op mediabelangstelling zonder zich te hoeven baseren op welke kennis dan ook.

In Vlaanderen en in België zijn er nochtans voldoende mensen te vinden, die heel competent zijn in dit domein, en die daarvoor ook internationale erkenning genieten. Maar waarschijnlijk is nuance weer te veel gevraagd. Ik noem onderzoekers als Blommaert, Maly, Mouffe en anderen. Ikzelf heb ook een paar internationale publicaties over dit onderwerp.

Toch even resumeren, in een poging om de gevaarlijke vaagheid van voorbije weken uit de weg te helpen.

Minderwaardige vormen

Vermoedelijk kennen alle groepen en alle volkeren ter wereld een of andere vorm van zelfverheerlijking, in die zin dat ze wat vreemd is minder aantrekkelijk vinden, of gevaarlijk, of abnormaal. Dat geldt op het niveau van families, dorpen, steden, naties, etnieën. Wanneer die geslotenheid en dat vooroordeel de vorm aannemen dat men zichzelf als superieur aan alle anderen gaat zien en op grond daarvan de anderen als minderwaardig gaat zien en behandelen, dan spreekt men van racisme (reeds in Levine & Campbell 1971, maar ook in het Internationaal Verdrag uit 1965, de VN-uitspraken en het Europese meldpunt ENAR).

Het onderscheidend punt is dat men onkritisch de eigen weg of vorm als dé menselijke vorm gaat zien en als norm voor beoordeling en actie gaat nemen. Het verschil op die norm dat anderen hierop vertonen wordt dan reden om die ander te vernederen, te discrimineren of zelfs te doden: zij zijn immers minder (in plaats van anders) dan wij, en dus mag ik hen als minderwaardige vormen van de mensheid behandelen.

Vroeger dachten racisten argumenten te vinden voor hun houding en daden in de biologie: men ‘ziet’ het verschil in kleur, in grootte van de schedel, enzovoort. Zoals de burgemeester van Antwerpen betoogt dat iedereen in zijn stad ‘ziet’ wat de problemen zijn. Sinds de genetica weten we nu dat dit biologisch argument, dat we dus menen zo duidelijk ‘te zien’, nonsens is. Dus wijken de racisten uit naar culturele, politieke of historische argumenten. Dat maakt de discussie wat moeilijker, omdat de argumentatie in die wetenschappen genuanceerd en wat complexer is.

Vlinders verzamelen

De humane en sociale wetenschappen hebben echt wel heel wat te bieden in deze discussie. Om te beginnen hebben we geleerd in de voorbije halve eeuw dat ‘feiten’ niet gegeven zijn en als het ware zoals vlinders kunnen verzameld worden. Wat dus de gemiddelde Vlaming, Bantoe, Marokkaan meent te zien of te weten, klopt niet noodzakelijk met wat er werkelijk is. Mensen kijken door een culturele, nationale, religieuze of historische bril.

Het is slechts door vele van die waarnemingen (‘feiten’ volgens de burgemeester) met elkaar te vergelijken en de verschillende perspectieven van de kijkers met elkaar te vergelijken, dat we dichter komen bij wat feitelijk aan de hand is. Dat kan geleerd worden, en in een gemengde maatschappij zoals de onze zou dat politiek een hoge prioriteit moeten zijn: het personeel zou intercultureel vaardig moeten gemaakt worden. Tenzij men natuurlijk een oorlog van verschillende groepen van ‘groot gelijk’ tegen elkaar wil. Dat laatste lijkt me soms nabij, terwijl ik blijf vermoeden dat de meeste mensen dit niet zouden wensen wanneer hun werkelijk de keuze gelaten zou worden.

Maar er is meer. We hebben ook geleerd over deze periode dat cijfers op zich niets bewijzen. Anders gezegd, dat men moet leren interpreteren waarop cijfers slaan en waarop niet, en vooral dat ze enkel weergeven wat gemeten wordt. En dus niet wat de vraag buiten beschouwing laat.

Koloniale wereld

Laat me dat even toepassen op de commotie van de voorbije tijd en zo aangeven waarom de reacties van de burgemeester in dat licht inderdaad als racistisch kunnen overkomen. Of hij zelf een bewuste racist is kan ik niet beoordelen, maar de uitspraken staan haaks op een democratisch project in een sterk gemengde maatschappij. Daar heeft de overheid, binnen de Verenigde Naties en de Europese afspraken, als taak om het samenleven tussen diverse groepen in de maatschappij te bevorderen, niet om een deel van de populatie uit te zonderen tegenover een ander deel.

Er zijn natuurlijk problemen met de opname van diverse groepen in onze samenleving. Dergelijke problemen worden echter verscherpt of zelfs onoplosbaar gemaakt door blind te blijven beweren dat één groep (de autochtonen, wij, de beter gepositioneerden,…) de enigen zijn die een juiste perceptie van de realiteit zouden hebben, en de anderen enkel als kinderen of als onwilligen in de fout zouden gaan. Of nog, dat wij de ‘feiten’ zien, en zij zichzelf en ons maar wat blijven wijsmaken. Dat is ooit gezegd gedurende lange tijd ten aanzien van vrouwen en van holebi’s, en dat wordt nog steeds gezegd van bepaalde ‘anderen’.

Die houding is de weigering om zelfkritisch om te gaan met de grotere complexiteit van de gemengde samenleving. Ook wanneer onze meetinstrumenten worden gebruikt om dit zogenaamd wetenschappelijk in cijfers te gieten, geraken we niet uit die tunnelvisie: we meten wat wij denken dat belangrijk is, voor de mogelijks efficiëntere invulling van onze maatschappij en wereldvisie.

We meten niet dé realiteit. Dat wel blijven beweren, is in wezen racistisch. We nemen dan onze visie op de wereld voor dé visie of de superieure visie, zonder discussie. Naast bescheidenheid (we hebben ook nogal wat misdaden in de koloniale wereld op onze kerfstok, tot vandaag) is ook eenvoudige eerlijkheid te verkiezen: wij hebben maar één mogelijk perspectief op de realiteit, en niets zegt dat de beste, laat staan de enige visie zou zijn die goed is voor de overleving van de mensheid op langere termijn.

Kwestie van beleefdheid?

Om uit ons racisme te geraken (en dat geldt evenzeer voor de islamisten of andere exclusieve geesteshoudingen vandaag) is het noodzakelijk om de vergelijkende studiehouding te hanteren, zoals hoger aangegeven. Dat betekent dat we onszelf moeten afvragen of ons project wel zo vanzelfsprekend is als we denken, en dus ook of de assimilatie van anderen aan dat project wel echt moet. Wanneer die daarvoor opteren, dan is daar uiteraard niets op tegen. Wanneer ze dat niet kiezen, dan is dat ook een optie.

In dat geval stelt zich uiteraard het probleem hoe ze binnen een maatschappij goed zullen kunnen functioneren, maar dat is nog altijd een optie binnen een democratische maatschappij. De overheid moet daarvoor garant staan. Dat is geen kwestie van beleefdheid, zoals collega Vermeersch in de Paasuitzending van Reyers Laat betoogde, maar ernst in verband met kennis en ideologie.

Het enige wat we kunnen doen is de andere invullingen leren kennen, om dan het eigen voorstel misschien bij te stellen en om de anderen te trachten overtuigen van de waarde van (elementen uit) onze invulling. Of is bijvoorbeeld de enge, neoliberale visie op geluk als maximaal kunnen consumeren, ook ten koste van anderen en van de natuur, een niet-betwijfelbaar uitgangspunt van ons, waar de anderen enkel maar moeten op scoren, zo niet, dan zijn zij een ‘probleem dat iedereen kan zien’?

Wat dan te denken van een hoog competitief onderwijssysteem waaraan iedereen wordt onderworpen, met opvallend grote uitval van bepaalde groepen? Sinds de jaren ’80 is hierop heel systematische kritiek ontwikkeld, maar tot vandaag wordt dit in ons land niet ingrijpend aangepakt en blijven de uitvallers het enige ‘probleem’. Of is de ontmenselijking in het arbeidsveld, waardoor België vrolijk boven aan de lijst staat van landen qua zelfmoordcijfer en qua depressie, enkel een ‘feit’, en geen optie waarover de politiek dringend moet discussiëren?

Slotsom

Onze politici moeten geen systeembeschermers zijn, die het eigen gelijk buiten elke zelfkritiek stellen, want dan worden ze vaandeldragers van een antihumanisme en maken ze zich vaak ook schuldig aan racisme in de technische zin van het woord.

Rik Pinxten is antropoloog aan de Universiteit Gent

Deze nieuwssite is niet-commercieel, onafhankelijk en 100% gratis dankzij uw steun. We rekenen op uw fair share. Maandelijks, Jaarlijks, Eenmalig. Giften vanaf 40 euro zijn fiscaal aftrekbaar.

reacties

13 reacties

  • door Mezelf op dinsdag 7 april 2015

    Stel dat iemand zegt dat Afrikanen beter zijn in lange afstand lopen dan blanken, en dat Aziaten beter in wiskunde zijn dan Afrikanen, is dit dan racisme ?

    • door Jose Minck op dinsdag 7 april 2015

      @Mezelf - Afrikanen zien er zwarter uit en daarom zijn ze beter. En Europeanen zien er bleker en zijn daarom beter. Tot zover deze verduidelijking van je argument.

      • door Mezelf op woensdag 8 april 2015

        José, de vraag was of dit 'racisme is'. De stelling dat Afrikanen beter zijn in muziek, is dit een racistische stellingname ? Stellen dat Chinezen een ijverig volk zijn, ... racisme ?

    • door Luc E op woensdag 8 april 2015

      Als je wil weten wat racisme is, lees dan de getuigenissen op #DailyRacism.

  • door Jan Cuyckens op dinsdag 7 april 2015

    Eindelijk een stellingname die gefundeerd is en er toe doet. Dit is maar een persoonlijke mening, die niet pretendeert "de waarheid" te zijn. Jan Cuyckens

  • door ismail spada op dinsdag 7 april 2015

    Als u Jan Blommaert bedoelt, die is zo sociaal dat hij niet eens een dialoog wil voeren maar mensen die zijn mening niet delen van zijn Blog gooit. Als u Nico Maly van Kif Kif bedoelt dan wil ik melden dat de censuur van Kif Kif een ongekende hoogte heeft bereikt. Kif Kif wordt op de hielen gevolgd door Knack.be dat ook bijzonder agressief alles schrapt dat niet in hun kraam past. Maar ook DeWereldMorgen gaat niet vrijuit. Spijtig, intolerant en hoegenaamd niet wetenschappelijk.

    Mocht u iemand anders bedoeld hebben, laat het ons weten.

    • door ria aerts op woensdag 8 april 2015

      Racisme maakt deel uit van de verdeel-en-heers politiek van de gevestigde machten. In die zin verheugt het me dat zelfs mainstream media een censuur op racistische praat uitoefenen, althans volgens u.. Dat wetenschappers en media die discriminatie bestrijden censuur op racistische praat toepassen, vind ik niet meer dan billijk, gezien de overlast aan racistische praat en daden momenteel. We moeten deze haatstokerij met alle middelen bestrijden, want de gevolgen zijn afschuwelijk: kijk naar de oorlogen tussen volkeren, de mensen die door politie worden neergeschoten in de straten van Amerika (zopas nog), om het nog niet over de racistische geïnspireerd genocides in het recente verleden te hebben. We moeten racisme blijven veroordelen tot er een échte mentaliteitsverandering komt. Hierover mogen geen compromissen worden gesloten.

      • door ismail spada op donderdag 9 april 2015

        Beste mevrouw Aerts,

        Wij moeten racisme blijven veroordelen. Zeker en vast.

        Maar we mogen de agenda van diegenen die in alles racisme en islamofobie zien niet onderschrijven.

        Als moslim weet ik wat er omgaat in de moslimgemeenschap en het is niet fraai om te zien.

      • door zapatito op donderdag 9 april 2015

        Verdeel- en heerspolitiek? nonsens volgens mij. Ik ben wetenschappelijk (toegepaste technische wetenschappen) geschoold, maar helaas niet in de biologie. Toch leid ik uit leesvoer af dat die zogenaamde sociale en humane wetenschappen erg dubieus en selectief omspringen met de werkelijkheid (die is overigens altijd relatief) en geen ruimte laten voor biologie/biochemie. Racisme waarvan sprake vind je ook terug in de natuur. Met politiek heeft het mijns inziens niet rechtstreeks iets te maken. Een mogelijke verklaring voor de betere sportprestaties van zwarten op bepaalde sportonderdelen houdt mogelijk verband met evolutie en genen, net als betere wiskundescores onder Zuid-Oost aziaten (uitzonderingen buiten beschouwing gelaten). Racisme lijkt me ook geen oorzaak van oorlogen, wat niet wegneemt dat het een katalysator kan zijn. Wat de bovengenoemde heerschappen Blommaert en Maly schrijven is mijns inziens op z'n zachtst gezegd ideologisch gekleurd. Ik noem dat geen wetenschap, maar een poging om de werkelijkheid zodanig te interpreteren/manipuleren dat ze perfect past in het eigen denkkader.

    • door Dave op woensdag 8 april 2015

      Ik ben gestopt met lezen na het vermelden van Blommaert. Hoe geloofwaardig is de rest van de tekst nog, na het vermelden van hem, die de waarden van Islam hoger inschat dan de waarden van de Verlichting, en kritiek op godsdienst afdoet als racisme. Er bestaat zoiets als 'totalitair links', en dit past er perfect in.

  • door fromthecorner op donderdag 9 april 2015

    Prachtig artikel. Het beantwoord aan mijn visie. Ik begrijp alleen niet de commentaren die tot hier toe zijn verschenen. Wat heeft Jan Blommaert of de Knack in wezen met de inhoud te maken van dit artikel. Het bevestigd alleen dat zij het artikel oppervlakkig hebben gelezen of niet begrijpen waarover het gaat.

    • door ismail spada op donderdag 9 april 2015

      Als er staat:

      "In Vlaanderen en in België zijn er nochtans voldoende mensen te vinden, die heel competent zijn in dit domein, en die daarvoor ook internationale erkenning genieten. Maar waarschijnlijk is nuance weer te veel gevraagd. Ik noem onderzoekers als Blommaert, Maly, Mouffe en anderen. Ikzelf heb ook een paar internationale publicaties over dit onderwerp."

      Als er zoiets staat hoef ik niet eens verder te lezen. Ik heb namelijk zelf ondervonden waartoe deze "competente" mensen in staat zijn.

  • door Hendrik op woensdag 15 april 2015

    Ik vind dit artikel gewoonweg compleet naast de kwestie. Iedereen gaat akkoord met het feit dat er verschillende hondenrassen zijn en dat die allemaal wel één of ander sterke of zwakke eigenschap hebben. En dat als je een hond wil nemen voor een bepaald doel ( waakhond, herder, ... ) je best dit of dat ras koopt. Dat heeft niets te maken met het hoog of laag inschatten van een hondenras, het is puur een pragmatische keuze. Wanneer je echter nog maar DURFT te suggereren dat er ook bij mensen diverse rassen bestaan met elk hun sterkere of minder sterke kanten, dan is de beer los. En zeker als je het over intelligentie hebt of crimineel gedrag. Wijs je erop - met de cijfers in de hand - dat bvb. in de States 90% van het vuurwapengeweld door zwarten gepleegd wordt, en dat dat dan toch iets met hun mentaliteit te maken moet hebben, dan ben je een racist. Idem dito als je de Belgische gevangenisbevolking bekijkt, het absenteïsme op school, de werkloosheidscijfers, de studieresultaten ... steeds ben je dan een racist of een bekrompen en verzuurd iemand. En dit ondanks het feit dat migranten nergens zo gepamperd worden als in België. Naar mijn gevoel wordt de term racisme nu door de zogezegde "progressieven" continu misbruikt om het falen van diverse ( meestal geïmmigreerde ) bevolkingsgroepen bij ONS te leggen - want dat is gemakkelijk. Dan hoef je nooit in een spiegel te kijken en zeker geen moeite te doen. Spijtig genoeg gaan problemen niet weg door ze te ontkennen of door de waarheid niet te willen zien.

Het is niet langer mogelijk om te reageren.

Lees alle reacties