Bij DeWereldMorgen.be schrijven we niet voor de clicks.

We maken media voor een betere wereld.

Samen met vele vrijwilligers en burgerjournalisten.

Om dit te blijven doen hebben we uw steun meer dan nodig!

Steun onafhankelijke media!

Ja, ik doe een gift

about
Toon menu
Boekrecensie

Zwijg: geen overwinning op de dood

Het catastrofale: zo heet het nieuwe boek van filosoof Dirk De Schutter. Godsdienst wordt erin afgewogen tegenover wetenschap. De Schutter definieert filosofie als verwondering, waarmee hij de weg naar de waaromvraag afsluit. Dat heeft gevolgen. Alleen kunst kan voor De Schutter het onbegrijpbare bespreekbaar maken. Ook op andere punten neemt hij krasse stellingen in.
vrijdag 6 februari 2015

De hut van Heidegger, gefotografeerd door Andreas Schwarzkopf (Wikimedia Commons)

Een waarschuwing: Het catastrofale is een filosofisch boek voor gelovigen. Godsdienst wordt afgewogen tegenover wetenschap. Christelijke mythes en verhalen doorweven het boek. De zware kost maakt De Schutter wel verteerbaar door de korte hoofdstukjes, zodat je kan pauzeren en het boek niet in een ruk moet uitlezen om de draad van het verhaal niet te verliezen.

Filosoof Dirk De Schutter is als hoogleraar verbonden aan de KULeuven (Campus Brussel) en aan de Universiteit Antwerpen. Eerder schreef hij Sporen van geloof en Een hart voor de wereld. Hij is fan van Heidegger. Heidegger heeft nooit duidelijk het naziregime veroordeeld, sommigen beschuldigen hem van collaboratie. Toch gaat De Schutter de collaboratievraag niet uit de weg en vraagt hij zich af of het uiten van schaamte door Heidegger voldoende was

Definities en tekstanalyse

Dirk De Schutter houdt van tekstanalyse en het teruggrijpen naar de oorspronkelijke teksten in de juiste versie. Soms kan dit verhelderend werken, zoals bij het onderscheid tussen Holocaust en Shoah. De eerste term verwijst naar een brandoffer en is verbonden met het godsbegrip, de tweede term gaat over vernietiging en draagt geen godsdienstige betekenis. Soms verliest De Schutter zich echter in de vele etymologische woordverklaringen en opsommingen. Hij definieert filosofie als verwondering, waarmee hij de weg naar de waaromvraag afsluit. De Schutter staat immers voor de paradox: hoe enerzijds het bestaan van God te erkennen en anderzijds de eindigheid te aanvaarden zonder een hiernamaals of een leven na dit leven te beloven?

De Schutter volgt hiermee de definitie van Heidegger: Sein zum Tode. Terwijl Heidegger in het reine wil komen met de sterfelijkheid, legde Hannah Arendt de nadruk op het vermogen om telkens opnieuw geboren te worden. De essentie van het mens-zijn is voor Arendt het vermogen om net zoals bij de geboorte zichzelf steeds opnieuw te vernieuwen en te veranderen. De Schutter belooft een herinterpretatie van Nietzsche, Freud en Lacan, allemaal filosofen die de eindigheid centraal stellen. Dit blijft oppervlakkig. Zo verwijt De Schutter aan Freud dat hij in zijn psychoanalyse niet ver genoeg gaat en zijn eigen naam Sigmund niet verbindt aan het doodsbegrip: namelijk dat er geen Sieg (overwinning) kan behaald worden op de dood en dat je er dus beter over zwijgt (mund).

Concentratiekampen

De beschrijving van de horror die de nazi’s organiseerden in de concentratiekampen is een sterk onderdeel van het boek. De vergelijking tussen de rol van de wetenschap bij het fascisme en het communisme (stalinisme zou een correctere omschrijving zijn) om de fouten van de natuur te herstellen, zet aan tot kritiek op deze excessen. Maar Dirk De Schutter schrijft vrij lichtzinnig “ We weten dat er in Guantanamo en Abu Graib niet wordt gefolterd. Newsspeak houdt het bij ‘ enhanced interrogation techniques’, ‘ verscherpte ondervragingstechnieken’.” De rapporten uit het Amerikaans congres leerden ons ondertussen dat er in Guantanamo wel degelijk gefolterd wordt.

Dirk De Schutter grijpt terug naar kunst en literatuur om zijn filosofie te onderbouwen, omdat kunst voor hem het onbegrijpbare bespreekbaar weet te maken. Daar is wetenschap voor hem niet toe in staat. Geslaagd bij de concentratiekampen en de schilderijen en beeldhouwwerken door Anselm Kiefer, minder geslaagd bij de film La piel que habito van Pedro Almodóvar als kritiek op de geneeskunde en de plastische chirurgie.

De catastrofe

De kern van het menselijk bestaan is voor Dirk De Schutter de onmogelijkheid voor de mens om zijn eindigheid, zijn sterfelijkheid te aanvaarden. De mens wil alles onder controle houden, keert zich af van zijn sterfelijkheid en doet geen ervaring op. Dirk De Schutter geeft geen alternatief: na het hoofdstuk over de smart volgt een hoofdstuk over de stilte. Op de voorpagina van het boek staat de beeltenis van de Pieta: de wenende moeder die treurt om haar gestorven zoon. Daarop volgt enkel stilte.

Ook in Het catastrofale blijft het verbazend stil. De Schutter zegt dat het christendom de ontwikkeling van de wetenschappen niet heeft lamgelegd, maar integendeel gestimuleerd, precies omdat het christendom de fundamentele inzichtelijkheid van de schepping predikte. Ook na dit boek blijf ik twijfelen… aan het bestaan van God, de ziel en de hemel.

Dirk De Schutter: Het catastrofale. Essay over de eindigheid. Uitgeverij Klement-Pelckmans, 2014, ISBN 9789086871445

Deze nieuwssite is niet-commercieel, onafhankelijk en 100% gratis dankzij uw steun. We rekenen op uw fair share. Maandelijks, Jaarlijks, Eenmalig.

reacties

3 reacties

  • door Joris Note op vrijdag 6 februari 2015

    Dit lijkt me een wel erg onbeholpen recensie. Omdat ik zelf het boek niet gelezen heb, kan ik dat niet goed beargumenteren, maar in elk geval: De Schutters zin 'We weten dat er in Guantanamo en Abu Graib niet wordt gefolterd' lijkt me ironisch bedoeld te zijn: hij zegt het omgekeerde van wat er staat. Dat maak ik op uit het woord 'newspeak' (met één s) in de volgende zin.

  • door Dave op maandag 9 februari 2015

    Het linken van wetenschap aan de regimes in Nazi Duitsland en Stalin's Soviet Unie is een vaak gehoord argument van in de eerste plaats gelovigen, in de discussie rond religie en totalitaire regimes. Het argument is dat er ook 'niet-religieuze' dictaturen waren in de geschiedenis (alsof dit de religieuze zou goedkeuren, maar soit). De realiteit is echter anders. Hitler's macht werd pas echt geconsolideerd na het Reichskonkordat, kort na de verkiezingen (http://en.wikipedia.org/wiki/Reichskonkordat). Zonder de RKK zou het fascisme en Europa er heel anders uit hebben gezien (zie ook de steun aan Mussolini, Franco, en het helpen vluchten van nazi's naar Argentinië). Ook Stalin kon niet zonder de steun van de Russisch Orthodoxe kerk aan de macht blijven. In de geschiedenis zijn er maar een handvol echt atheïstische regimes geweest (die trouwens weinig succesvol bleken te zijn, het verbieden van religie blijkt uiteindelijk voor even erge uitwassen te zorgen als religieuze dictaturen)

  • door Remi Peeters op dinsdag 10 februari 2015

    Auteurs vinden het meestal minder erg niet begrepen te worden dan helemaal niet gelezen te worden. Na het lezen van deze bespreking vraag ik me af of ze daar in bepaalde gevallen toch niet anders over denken. Remi Peeters

Het is niet langer mogelijk om te reageren.

Lees alle reacties