about
Toon menu

De objectiviteit van de Oldenburgse drone

Europa werkt aan een type beveiliging waar de NSA vakinteresse voor zal hebben. Het heet Indect, en schijnt nauwelijks menselijke tussenkomst te behoeven omdat het aan “objectieve logaritmen” is onderworpen. Alleen waarlijk verdachte bewegingen worden geregistreerd. Zijn die bewakingscamera's toekomstmuziek? Terwijl zijn minister een Big Brother Award kreeg, keek de Nederlandse schrijver en fotograaf Lucas Hüsgen eens rond.
woensdag 17 december 2014

Vindt u dit artikel de moeite? Geef ons dan uw fair share.

Recent vierde Europa, Duitsland voorop, het 25-jarig jubileum van de Val van de Muur. Angela Merkel gebruikte die gelegenheid om in haar feestrede te verwijzen naar landen waar vrijheids- en mensenrechten met voeten worden getreden: ze wenste de Syriërs, Oekraïners, Irakezen en vele anderen een vergelijkbaar geluk toe met hun onrechtvaardige machthebbers. Maar het zou allemaal wel goed komen: ‘De menselijke drang naar vrijheid laat zich op de lange termijn niet onderdrukken. Er is moed voor nodig om voor vrijheid te vechten. En er is moed voor nodig om vrijheid te benutten.’

Er is ook zeker lef voor nodig om dit soort redevoeringen te houden, terwijl je bondskanselier van een land bent, dat meewerkt aan een project, volgens welk rondhangen op straat verdacht is en met bewakingscamera’s goed in de gaten moet worden gehouden.

Dat project heet Indect, en heeft zijn onderzoek- en experimenteerfase inmiddels achter de rug. Het is een initiatief van de Europese Commissie, zonder enige inbreng van het Europese Parlement. Het heeft tot doel alle eventueel relevante elektronische informatie over mensen in Europa te bundelen. Vanzelfsprekend moeten wij, burgers van de Unie, daar blij om zijn: het staat in het teken van onze veiligheid.

Die wordt onder meer afgemeten aan het resultaat van een enquête onder Poolse politieagenten. Hun werd gevraagd wat naar hun opvatting ‘atypisch’ (dat wil zeggen: gevaarlijk) gedrag vormde. De meerderheid van de Poolse agenten kwam aanzetten met rondhangen op straat. Daarop werd vervolgens de patroonherkenningssoftware geprogrammeerd, die bij bewakingscamera’s hoort.

Maar daarbij blijft het natuurlijk niet.

Decibelgrens

In september 2013 werd een hele waslijst van technologische wapenfeiten gepresenteerd. De INDECT-elektronica is onder andere in staat om te tellen, hoeveel mensen er feitelijk op voetbaltribunes zitten, waarschuwt als mensen een straat in komen, kan van Bluetooth voorziene elektronica in het oog houden, maar ook zebrapaden en onverantwoord oversteken, signaleert vooraf gedefinieerde objecten (dus net zo gemakkelijk een AK-47 als een boodschappentas), herkent de geluiden die horen bij bedreigende situaties (geschreeuw, explosies, geweerschoten, brekend glas) en kan de situaties vervolgens met de camera opsnorren.

De Praagse politie, die ook uitgebreid bijdroeg aan de ontwikkeling van Indect, heeft haar camera’s inmiddels geprogrammeerd op drukke gebaren, rennende mensen, valpartijen, wildplassers en graffitikunstenaars. Ook als op bepaalde plekken het geluidsniveau een specifieke decibelgrens overschrijdt, gaat in de meldkamer een alarm af, en komt de politie in actie. Kortom, alles wat maar even afwijkt van de nette meneer en mevrouw die met gemiddelde snelheid over straat gaan, is, voor je het in de gaten hebt, verdacht.

Naast Indect is er nog Enlets, het ‘European Network of Law Enforcement Technology Services’. Dit is een informeel samenwerkingsverband van een stel EU-staten, waaronder Nederland, dat het zogeheten “front line policing” zo verregaand mogelijk technologisch vorm wil geven. Dit orgaan droomt hardop van de mogelijkheid, auto’s op afstand elektronisch tot stilstand te brengen. Dat zal dan moeten gebeuren via standaard in auto’s in te bouwen elektronica, nu nog alleen door autofabrikanten gebruikt om technische gegevens door te seinen.

Waarborgen

Al met al is Europa op een breed aantal fronten druk doende, het dagelijkse doen en laten van zijn burgers elektronisch in de gaten te houden. Natuurlijk gaat dat met sussende woorden gepaard: Indect verzekert op zijn website dat men zelf geen bewakingscamera’s installeert en ook mensen niet lukraak in de gaten zal houden. Om de ethiek van het een en ander te waarborgen, wordt alle handelen van Indect immers aan objectieve logaritmen onderworpen, die nauwelijks menselijke tussenkomst behoeven.

De eerste geruststelling is al een wassen neus: Indect hoeft zelf ook geen camera’s te installeren. De openbare ruimte raakt er steeds verder van vergeven, en het doel van Indect is nu juist, al die camera’s allengs met elkaar te verbinden. En dat is heus geen perspectief voor de verre toekomst: in Nederland luidde minister Opstelten van Veiligheid en Justitie vorige week officieel het programma Live View in. Dat behelst de koppeling van 70.000 Nederlandse bewakingscamera’s onder algemeen politioneel toezicht. Dus niet alleen camera’s van de politie zelf, maar vooral van particulieren. Een fiks aantal winkelpanden, bedrijventerreinen en ook pompstations is op het netwerk aangesloten.

Zegt Opstelten: “We zijn niet tevreden voordat de laatste overvaller in de kraag is gevat.” Dat verloopt vanaf nu onder menselijk toezicht door agenten op de meldkamer. 


De Volkskrant laat in haar berichtgeving Wim Bernasco (hoogleraar ruimtelijke analyse van criminaliteit aan de Vrije Universiteit en verbonden aan het Nederlands Studiecentrum Criminaliteit en Rechtshandhaving) kritisch klagen, dat mensen bij overvallen 'de eerste een à anderhalve minuut volledig verbouwereerd zijn. Ze gaan schoonmaken of doen niks.' Kortom, de eenvoudige politieagent op de meldkamer zal niet per se meteen herkennen of er een overval plaatsvindt. Bernasco pleit dan ook voor een volledig geautomatiseerd systeem.

Slaperig

Of de hoogleraar is naïef, of weet domweg niet waar hij het over heeft. Die zo volledig mogelijk geautomatiseerde bewaking van de dagelijkse werkelijkheid is precies het doelwit van het conglomeraat Indect/Enlets. In het verder zo slaperige Duitse stadje Oldenburg wordt voor Indect zelfs al gewerkt aan denkende drones, die aan bewegingspatronen (stel: je hangt rond) helemaal zelf kunnen aflezen of je verdacht bent.

De wetenschapsethica Regina Ammicht Quinn van de Universiteit van Tübingen noemt het project niet voor niets ‘een nachtmerrie voor elke vrije samenleving’, maar dat hele sluipende proces verloopt desalniettemin zonder de minste kritische noot vanuit de volksvertegenwoordiging, op Europees of nationaal niveau. Toch wordt er gewerkt aan een alomvattend Europees systeem dat in potentie ruimschoots verdergaat dan wat de NSA in het buitenland presteert.

Daarbij moeten we nog iets anders bedenken. Het is nog maar een jaar of vijftien geleden, dat je in de openbare ruimte niet of nauwelijks bewakingscamera’s tegenkwam. Heel stilletjes zijn ze steeds verder komen oprukken, hebben ze normaliteit verworven, eens te meer door hun steeds esthetischer vormgeving. Mensen hebben vaak nauwelijks in de gaten dat die mooie ronde dingetjes aan de muur bewakingscamera’s zijn. Ze zijn al bijna een vertrouwd kopje thee.

Hoe ziet dat er over vijftien jaar uit? In welke mate zijn ze dan in de dagelijkse omgeving geïntegreerd? Bevinden ze zich dan zelfs in nagenoeg elke straat? Er is immers altijd wel een reden te bedenken om ze te installeren, al was het omdat er altijd wel iemand is die publiekelijk stilstaat. En hoe gaat het verder met die drones en die bluetooth-bewaking? Hoe ver reikt over vijftien jaar de koppeling van elektronische systemen? En hadden we vijftien jaar geleden verwacht, dat Europa de publieke veiligheid naar zulke politionele inschattingen zou kunnen modelleren?

Gadget

Er komt ook steeds meer bij. Het afgelopen weekend berichtte de Volkskrant in verschillende artikelen over drie verschillende digitale netwerken, die je uiteindelijk maar hoeft te koppelen, om de overheid te voorzien van allerlei interessante informatie over zijn burgers, algemeen statistisch natuurlijk, maar met een beetje pech ook individueel. In musea wordt eraan gewerkt bezoekers die dat willen, een elektronische gadget mee te geven, die registreert hoelang ze naar welke kunstwerken kijken, en die vervolgens tot het bekijken van volgende kunstwerken kan adviseren.

De Nederlandse bibliotheken introduceren een algemene bibliotheekpas die over het hele land geldig is, en elektronisch bijhoudt welke boeken je waar hebt geleend. En van kinderen, zo blijkt, wordt al alle mogelijke informatie opgeslagen door Basispoort, de gemeenschappelijke server van de educatieve uitgevers. Die ontvangt zijn gegevens van basisscholen voor het aanbieden van lesmateriaal ‘op maat’. Kinderen worden ouder, en dan zijn ze opeens volwassen. En dan is er dus ergens een computer die weet dat jij als tienjarige gedragsproblemen had. Die kan ook gekoppeld worden, binnen het door Indect te ontwikkelen netwerk.

Maar Indect beweert, dat dit alles niet aan personen wordt gekoppeld. Het een en ander wordt tenslotte onderworpen aan objectieve logaritmen. Die moeten ons beschermen, zonder dat wij onze identiteit hoeven prijs te geven. Behalve natuurlijk de boeven, en wat een boef is, kun je nu eenmaal objectief vaststellen. Voor alle anderen geldt: als je niks te verbergen hebt, hoef je nergens bang voor te zijn. 


Geboekstaafd

Voor een voorbeeld van waar dat toe kan leiden, moeten we het hebben over de beroepsgroep, die in de openbare waarneming zo goed als onderaan staat: prostituees. Dus waar je als overheid repressie op kunt uitproberen zonder dat de samenleving in rep en roer raakt. Die sector wordt er consequent van verdacht, een bron van misdaad en ellende te zijn, ook in een land als Nederland, waar ze een legale status geniet.

Welnu, een Roemeense prostituee werkte op de Amsterdamse Wallen, geheel uit vrije wil en zonder te worden uitgebuit. Toen kwam een meneer haar lastig vallen. Hij zou daar pas mee ophouden, als zij hem als haar pooier zou accepteren. Zij ging daar niet op in en deed aangifte bij de politie. Werd toen de man ingerekend? Nee, zij werd zelf geboekstaafd als slachtoffer van mensenhandel en mocht drie maanden niet meer werken. Haar kamerverhuurder kon dus ook geen kamer meer aan haar verhuren.

Indect, dat op zijn website na het terrorisme expliciet mensenhandel als eerste te bestrijden categorie opvoert, kan haar geval nu meerekenen in de objectieve logaritmen, al heeft ze enkel te goeder trouw de politie willen helpen. Zij kan nu consequent objectief worden gevolgd, waar ze zich ook bevindt. Ze is een objectief moment van mensenhandel. Volgens diezelfde objectieve logaritmen valt ze echter, als je het een en ander koppelt, tegelijkertijd op als in overtreding in haar eigen land, waar prostitutie verboden is.

Daaraan mogen we toevoegen, dat de Roemeense politie in belangrijke mate heeft bijgedragen aan de ontwikkeling van Indect. Dezelfde West-Europese politieke partijen die een jaar geleden nog alles op alles zetten om Roemenië een volwaardig EU-lidmaatschap te ontzeggen vanwege corruptie, hebben geen enkel probleem met een algemeen bewakingssysteem, dat deels werd ontwikkeld door de overheid van datzelfde land. Die zou dus, als inderdaad het verlangen van Enlets zou worden gerealiseerd, de auto van die ene vrouw op afstand stil kunnen zetten om haar te arresteren. Diezelfde Roemeense overheid rekent toch al alle vermoedelijke gevallen van Roemeense prostitutie in het buitenland mee in de Europese tellingen van mensenhandel, of ze nou vrijwillig werken of niet, zodat Indect eens te meer iets te doen heeft.

Geheel objectief, logisch? Zo vindt Indect eens te meer rechtvaardiging voor verdere toepassing. De strijd tegen mensenhandel is in belangrijke mate een project ter ondersteuning van de algehele bewaking van alle Europeanen, en wordt dus ook met liefde opgeklopt. Stel je voor, dat straks terroristen met vakantie gaan.

Achteloos

Maar anders is er ook in uw straat altijd wel kans, dat de menselijke drang naar vrijheid zich niet wil laten onderdrukken. Dus daar moet je wel een camera boven hangen, zo’n drone uit Oldenburg, over een jaartje of wat?

Zeker, dit klinkt paranoïde.

Toch is er ook volgens anderen wat aan de hand. Minister Opstelten heeft inmiddels voor de vierde keer op rij de prijs voor de grootste privacyschender van het jaar, de Big Brother Award, mogen opstrijken. De bekroonde wapenfeiten betreffen onder meer het in stand houden van de bewaarplicht van telecomgegevens, hoezeer ook door het Europese Hof van Justitie ongeldig verklaard.

En dan is er de opslag van kenteken- en locatiegegevens, die al die video-opnames van tankstations nog wat nuttiger maakt. Tijdens de uitreiking van de prijs waarschuwde Edward Snowden, dat de Nederlandse Inlichtingendiensten AIVD en MIVD sinds kort ook informatie via de kabel mogen onderscheppen, een rechtstreeks voortzetting van wat de NSA in de VS doet. Ook kan een verdachte een zogeheten decryptiebevel worden opgelegd: dit dwingt hem encryptiewachtwoorden vrij te geven. Dat gaat direct in tegen het basisprincipe van de rechtstaat, dat een verdachte niet aan zijn eigen veroordeling hoeft mee te werken. De Nederlandse volksvertegenwoordiging heeft zich hier niet tegen uitgesproken.

Zo langzaamaan is dat nauwelijks verbazingwekkend. Vijftien jaar geleden immers had ook ik niet gedacht, dat rondhangen op straat nog eens als staatsgevaarlijk zou kunnen gelden, in Europa. De foto’s bij dit verhaal stammen dan ook uit een serie, die ik vanuit dit soort overwegingen in 2013 en 2014 heb gemaakt in mijn woonplaats Nijmegen. Ze tonen bewakingscamera’s, die je daar tegenkomt. Waar je heel achteloos aan voorbij kunt banjeren. En dan raar opkijken, als iemand met een fototoestel in de weer is.

Wij, Europeanen, zijn verdacht.

Lucas Hüsgen is schrijver, vertaler en fotograaf.

reacties

Eén reactie

  • door TimDeclercq op donderdag 18 december 2014

    Algoritmen, niet logaritmen, die zijn iets volledig anders.

Het is niet langer mogelijk om te reageren.

Lees alle reacties