Deze nieuwssite is niet-commercieel, onafhankelijk en 100% gratis dankzij uw steun. We rekenen op uw fair share. Maandelijks, Jaarlijks, Eenmalig. Giften vanaf 40 euro zijn fiscaal aftrekbaar.

Ja, ik wil steunen

Sluit dit venster

about
Toon menu
Interview

"We moeten de vrijheid herwinnen"

Met De paradox van Hayek schreven Jan Blommaert en Karim Zahidi een striemende kritiek op neoliberaal denker en econoom Friedrich Hayek. Maar het boek is meer dan dat: het is een pleidooi voor vrijheid. Echte vrijheid dan die haaks staat op het neoliberale idee van vrijheid.
vrijdag 12 december 2014

De paradox van Hayek is een boek waar je niet naast kan kijken. Dat heeft veel te maken met de iconische en tegelijk bij de keel grijpende coverfoto; een koppel dat elkaar innig omhelst, omgeven door dood en puin, de man die bloedtranen huilt. Het is een foto die genomen werd na het instorten van het Rana Plaza in Dhaka, de hoofdstad van Bangladesh. Het acht verdiepingen tellende gebouw huisvestte meerdere textielfabriekjes waarin kledij werd gemaakt voor merken als Benetton en Walmart.

De instorting van het fabrieksgebouw deed de zeepbel waarin vele Westerse consumenten leven (even) springen. Het besef daagde dat vele producten die we dagelijks consumeren nog steeds het gemaakt worden in condities van slavernij en uitbuiting. De negentiende eeuw is niet voorbij, zo bleek, ze verhuisde gewoon naar andere continenten.

Jan Blommaert: "Reeds bij de eerste conceptie van het boek waren we van plan om die foto te gebruiken. Waarom? De foto representeert volgens ons het diepe, conceptuele probleem dat we willen aankaarten. Namelijk dat de neoliberale opvatting over vrijheid uiteindelijk leidt tot uitbuiting en slavernij."

"Als we de neoliberale logica volgen, dan komt het erop neer dat wij moeten concurreren met bedrijven als die in Bangladesh. Maar in tegenstelling tot wat neoliberale denkers beweren, leidt die concurrentie niet tot de lotsverbering van arbeiders. Integendeel, door de bittere concurrentiestrijd verslechtert ons lot samen met dat van die arbeiders. Vrije concurrentie leidt tot een negatieve spiraal met dodelijke arbeidssituaties tot gevolg. Deze foto illustreert en symboliseert dat."

DWM: Ik hoor critici al zeggen dat Bangladesh een extreem geval is dat niet van toepassing is op bijvoorbeeld de Europese economie. Wij hebben toch geen fabrieksgebouwen zoals het Rana Plaza in onze contreien?

Karim Zahidi: "Uiteraard verwijst de coverfoto van het boek naar een erg extreem voorbeeld. Maar in het eerste hoofdstuk geven we ook andere voorbeelden: we schetsen de situatie van Zuid-Afrikaanse mijnarbeiders, Indische bouwvakkers in Qatar en onbetaalde stagairs in de instellingen van de Europese Unie. We doen dat om duidelijk te maken dat uitbuiting nog steeds een erg courant fenomeen is. Het is te gemakkelijk om slavernij en uitbuiting te zien als een probleem van 'de ander', waar wij los van staan. Ik denk dat het veel diffuuser is en ook dichter bij huis voorkomt. Wij hebben sowieso ook een aandeel in wat zich afspeelt in Bangladesh, Zuid-Afrika of Qatar."

Jan Blommaert

DWM: Hoe leg je precies de link tussen Hayek en wat zich afspeelt in Bangladesh of Qatar?

Jan Blommaert: "Vrijheid is een cruciaal begrip in het denken van Hayek. Maar hij redeceert vrijheid tot een heel specifiek soort vrijheid, namelijk economische vrijheid. De markt is vrij en wordt voorgesteld als per definitie vrij. Maar de cruciale vraag is natuurlijk: voor wie is die markt vrij? Die vraag komt niet aan bod bij Hayek. Het gevolg is een abstract en idealistisch idee van wat de vrije markt is en hoe die in praktijk functioneert. Geen wonder dat Hayek eindigt in absuriditeiten. Zo stelt hij dat we een mens die in armoede of uitbuiting leeft, nog steeds vrij kunnen noemen. Volgens Hayek is dat perfect mogelijk. Want ook als je het aanbod krijgt om voor een hongerloon te werken, ben je nog steeds een vrij mens. Je kan namelijk – in theorie – kiezen om de job niet aan te nemen."

"Wanneer vrijheid gereduceerd wordt tot louter economische vrijheid, blijf je dus over met de vrijheid van een elite en de uitbuiting van de meerderheid. Vandaar ook de ondertitel van het boek: vrijheid als privilege. Vrijheid is gereserveerd voor zij die genoeg bezittingen hebben. Ze kunnen die vrijheid voortdurend vergroten door die van anderen te reduceren. Dat is de paradox die achter het vrijheidsbegrip van Hayek schuilgaat. Dat lijkt een abstracte ideeënkritiek. Maar het denken van Hayek heeft heel concrete uitkomsten die zich tonen in reëele arbeidsverhoudingen. Bangladesh of Qatar zijn daar voorbeelden van."

DWM: Een andere bedenking die ik me maakte tijdens het lezen van dit boek was: waarom Hayek überhaupt nog bespreken? Zijn meest bekende werk – Road to Serfdom – dateert bijvoorbeeld uit de jaren veertig. Is zijn werk niet sowieso gedateerd en, bijgevolg, een kritiek erop ook?

Karim Zahidi: "Hayek schreef Road to Serfdom tijdens de Tweede Wereldoorlog omdat hij bang was voor wat na die Tweede Wereldoorlog zou volgen. Hij voelde aan dat er sociale welvaartsstaten zouden ontstaan en volgens hem betekende een dergelijke, herverdelende staat de eerste stap naar een totalitair regime. Waarom dacht hij dat? Omdat volgens hem vrijheid neerkomt op economische vrijheid: de staat mag zo weinig mogelijk tussenkomen in het economische handelen van het individu. Maar in een sociale welvaartstaat gaat de staat zich natuurlijk wel moeien met de economie. Er wordt bijvoorbeeld herverdeeld, er zijn publieke diensten en er bestaan overheidsreguleringen. Voor Hayek betekende dat een belemmering van de vrijheid en dus onderdrukking. Want wanneer economische vrijheid onder druk staat, staat alle vrijheid onder druk, zo gaat zijn redenering."

"Vandaag zien we dit soort redeneringen terugkomen. De argumenten die Hayek gebruikte worden nog steeds gebruikt om de sociale welvaartstaat verder uit te kleden. Men gaat die welvaartstaat bijvoorbeeld afschilderen als een instituut dat de vrijheid beperkt en onderdrukt. Die logica zit erg diep ingedrongen bij de meeste politieke actoren. Maar de waarheid is natuurlijk iets complexer. De welvaartstaat is voor een kleine minderheid inderdaad vrijheidsbeperkend op economisch vlak. Voor het overgrote deel van de mensen is de welvaartstaat net een bevrijding: het zorgt ervoor dat hun vrijheid niet beperkt wordt door bittere armoede. Opnieuw bots je dus op dezelfde paradox: de vrijheid van enkelen is de onvrijheid van velen."

Jan Blommaert: "Het is belangrijk om te beseffen dat de ideeën van Hayek heel lang heel marginaal zijn gebleven. Dat ideeëngoed is pas de laatste dertig jaar echt doorgebroken. Nu zijn ze hegemonisch geworden. Alternatieve ideeën worden daardoor verdrongen. Net dat maakt een kritiek op Hayek bijzonder actueel."

DWM: Over welke alternatieve ideeën hebben we het dan precies?

Jan Blommaert: "Het moderne vrijheidsbegrip ontstaat tijdens de Verlichting. Zowel het liberalisme als het socialisme hebben verder invulling gegeven aan dit vrijheidsbegrip. Maar de socialistische traditie, die vrijheid invult als een sociaal gegeven, is ondergesneeuwd geraakt. Ik vermeld er meteen bij dat het socialisme zelf niet vrijuit gaat in deze. Het is inderdaad zo dat een bepaald socialisme de vrijheid heeft opgeofferd. Ik refereer hier natuurlijk naar figuren als Mao en Stalin. Onder dergelijke regimes was er geen sprake meer van vrijheid. Dat werd natuurlijk genadeloos uitgespeeld door de tegenstanders van het socialisme."

"Er is een ideeënstrijd gevoerd die ertoe leidde dat enkel het neoliberalisme op waarachtige wijze de vrijheid kon verdedigen. Het waren vooral Reagan en Thatcher die daar het voortouw in genomen hebben. Op het einde van de jaren tachtig werd het socialisme failliet verklaard. Dat heeft de krachtsverhoudingen drastisch veranderd, in het voordeel van een neoliberale hegemonie. We mogen dus zeker niet zeggen dat links niet heeft bijgedragen tot de problemen waar het nu mee kampt. Het is deels een erfenis uit het verleden die meegedragen wordt. Maar met ons boek proberen we het linkse denken over vrijheid opnieuw op de voorgrond te plaatsen. Net omdat links ook een belangrijke traditie heeft op dat vlak."

Het echte liberalisme

Friedrich Von Hayek

DWM: De beschuldigingen die jullie uiten aan het adres van Hayek zijn niet mals. Beschouwen jullie het neoliberalisme als politieke stroming die aansluit bij de democratische erfenis of gaat het hier om een ideologie net haaks staat op die erfenis?

Blommaert: "In zoverre de democratie vertrekt vanuit een gelijkheidsbeginsel kan je niet anders dan vaststellen dat het neoliberalisme strijdig is met de democratische erfenis. De democratie vertrekt van gelijkheid: zolang je geen strafblad hebt, kan je je kandidaat stellen om de rest van de bevolking te leiden. In principe hoef je daar geen bijzondere competenties voor te hebben. Iedereen heeft dat recht. Het gelijkheidsideaal zit dus ingebakken in de structuur van de democratie. Maar niet in het neoliberale ideaal van vrijheid. Want het neoliberale denken vertrekt vanuit een oligargische opvatting over vrijheid: vrijheid voor wie het verdient. Je verdient de vrijheid door bijvoorbeeld hard te werken of risico's te nemen. Iedereen moet die weg volgen om vrij te zijn. Het is een ideaal dat uiteindelijk gebaseerd is op ongelijkheid, terwijl het democratische ideaal net vertrekt van absolute gelijkheid. Dat is ook de reden waarom bijvoorbeeld Milton Friedman enkel lovende woorden had voor Pinochet en dat Hayek zei dat hij een liberale dictuur verkoos boven een socialistische democratie."

Karim Zahidi: "Hayek maakt op een bepaald moment ook de vergelijking tussen het Chili van Allende en dat van Pinochet, om vervolgens de conclusie te trekken dat onder Pinochet de vrijheid toenam. Dat vind ik erg opvallend. Want je zou toch verwachten van liberalen dat ze de meest elementaire politieke vrijheden proberen te vrijwaren. Op een bepaald moment stelde Hayek zich zelf de vraag of mensen die zich beroepen op de sociale zekerheid wel onbeperkt kunnen gebruikmaken van hun burgerrechten. Een beter citaat om aan te tonen dat democratie niet wezenlijk tot de neoliberale ideologie behoort, kan je haast niet bedenken."

DWM: En toch, het begrip neoliberalisme impliceert dat het een ideologie betreft die afstamt van het liberalisme. En het klassieke liberalisme behoort wel tot de democratische traditie. Is de vraag dan niet hoe het neoliberalisme zich precies verhoudt tot het liberalisme?

Jan Blommaert: "Een zeer interessante vraag, die volgens mij op 6 november beantwoord werd door de voorzitter van de liberale vakbond. Die heeft toen in een opiniestuk geschreven: de Open VLD, dat is ons liberalisme niet meer. Want ons liberalisme vertrekt van mensen en dat van de VLD vertrekt van geld en winst. Dat is de scheidingslijn. Een echte, klassieke liberaal als Vercamst ziet het neoliberalisme als een afwijking ten opzichte van het liberalisme. Het zijn mensen als Von Mises en Hayek die verantwoordelijk zijn voor het uiteengroeien van liberalisme en neoliberalisme. Maar het is belangrijk om aan te geven dat hun denken absoluut niet voorbouwt op het klassieke liberalisme."

Karim Zahidi: "Je kan je natuurlijk wel de vraag stellen of het klassieke liberalisme dan echt zo'n zegen was."

Jan Blommaert: "Het heeft alvast wel een vakbond voortgebracht." (lacht)

Karim Zahidi: "We moeten in ieder geval vaststellen dat het klassieke liberalisme van bijvoorbeeld John Stuart Mill helemaal iets anders is dan dat van Hayek. En dat gaat over veel meer dan enkele nuanceverschillen. Het is bijvoorbeeld niet verwonderlijk dat een liberaal zoals Mill erg positief stond tegenover het socialisme. Op het einde van zijn leven heeft hij Chapters on Socialism geschreven waarin hij socialisme eigenlijk als ideaal omarmt maar wel vraagtekens plaatst bij de mogelijke realisering ervan."

Jan Blommaert: "Ik ben bijzonder blij dat de liberale vakbond aan de kant staat van de werkende bevolking op dit moment. En ik heb me daar ook lovend over uitgelaten. Er zijn mensen die helemaal niet snappen hoe 'liberaal' en 'vakbond' kunnen samengaan. Ik vind het een plezier om dat iedere keer te moeten uitleggen. Net omdat het me toelaat om het breukvlak tussen neoliberalisme en liberalisme toe te lichten. Welnu, in het klassieke liberalisme gaat het om de vrijheid van een arbeider die ook moet bewaard worden in een verdrukkend economisch systeem dat die vrijheid voortdurend op de pref stelt. Dat is voor mij een logica die onbetwistbaar is: als je het liberalisme serieus neemt, dan moet je ook strijd leveren voor rechten van arbeiders."

Ruimte om mens te zijn

DWM: Jullie verwerpen uitdrukkelijk de tweedeling tussen individu en staat. Noch het individu, noch de staat is primair volgens jullie, maar wel de sociale ruimte: de ruimte tussen staat en individu, waarin individuen spontane verbanden met elkaar aangaan. Het is in die ruimte dat de vrijheid voortdurend hernieuwd en herwonnen wordt. De staat volgt het tempo van die sociale ruimte.

Karim Zahidi

Karim Zahidi: "Dat is een les die de geschiedenis ons leert. De opbouw van de welvaartstaat is er bijvoorbeeld gekomen door sociale actie vanuit de samenleving zelf. Het is niet de staat die de ideeën over haar eigen hervorming zal aanleveren. Het zijn groepen binnen de samenleving zelf die dat doen. De staat reageert vooral op ontwikkelingen die zich afspelen binnen de maatschappij. In die zin komt de staat altijd slechts in tweede instantie. Wat we vandaag natuurlijk zien is dat de staat steeds meer weigert om in te spelen op signalen vanuit de maatschappij. Dan denk ik vooral aan het huidige besparingsbeleid en de reacties daarop."

Jan Blommaert: "Kijk ook naar de demografische samenstelling van de samenleving. Ik leef in een buurt waarin één op de drie mensen illegaal zijn. Er is geen enkele vorm van bestuur die met die mensen rekening houdt. Zij kunnen op geen enkele manier hun rechten laten gelden. Het bewijst hoe anachronistisch de staat in feite is. Superdiversiteit wordt aangepakt met de klassieke modellen van migratie die gangbaar waren in de 20ste eeuw."

"Maar kijk ook naar het sociaal protest van tegenwoordig. Het gaat om nieuwe vormen van sociale beweging. Het beste voorbeeld was misschien de betoging van 6 november. Wat bedoeld was als een grote vakbondsbetoging is uitgemond in een kleurrijke betoging waarin heel veel verschillende slogans te horen waren, niet enkel die van de vakbonden. Naast de klassieke eisen van de vakbonden waren ook eisen met betrekking tot duurzaamheid, sans-papiers en klimaat te horen. Het geheel van die verschillende eisen wijst op een verlangen naar een alternatief samenlevingsmodel."

"Het tevredenstellen van de vakbonden zal dus niet genoeg zijn om de samenleving tevreden te stellen. Het is die protestgolf, die veel breder is dan de vakbonden, die compleet nieuw is en waarop de staat in feite anachronistisch reageert door het protest te vernauwen tot vakbondsprotest. De staat heeft momenteel niet de structuren of de flexibiliteit om daar een antwoord op te bieden."

DWM: Of nog zoiets waarin de samenleving tegenwoordig vooruitloopt op de staat: steeds luider weerklinkt de roep om meer vrije tijd en minder werkdruk. Recent nog waren het moeders die aan de alarmbel trokken omdat ze opvoeding en werk zo moeilijk gecombineerd krijgen. Ook de boodschap op het einde van het boek sluit volledig aan bij dat pleidooi.

Karim Zahidi: "We houden op het einde van het boek een pleidooi voor meer autonomie. Het idee daarachter is dat het individu op autonome wijze over zijn tijd moet kunnen beschikken. Dat is ons alternatief vrijheidsideaal. Tegenover de verregaande vermarkting en commercialisering van de samenleving, plaatsen wij een humanistische visie. De mens is niet louter een economisch wezen. We zijn méér dan louter producerende en consumerende wezens. We zijn mensen en we moeten de ruimte hebben om mens te zijn."

Jan Blommaert: "Hier is de cirkel in feite helemaal rond. Dit humanisme brengt ons regelrecht terug naar Marx. Want waarover gaat Marx eigenlijk? De mens bevrijden van nutteloze arbeid. Marx hield een pleidooi voor meer vrije tijd. Echte vrije tijd wel te verstaan. Het gaat over tijd om mens te zijn en een leven te hebben. Het idee is uiteindelijk dat we werken om te leven."

"Wat de coverfoto van ons boek echter duidelijk maakt is dat we steeds meer leven om te werken en zelfs sterven om te werken. En dat terwijl we nog nooit zo productief geweest zijn. We hebben nog nooit zoveel kunnen produceren op zo'n korte tijd. Wat dus betekent dat we eigenlijk veel minder zouden moeten werken. In plaats daarvan zien wordt ons voorgehouden wordt dat we steeds meer en harder moeten werken. Het is exact op dit punt dat we op de paradox van de vrijheid botsen. We moeten de vrijheid herwinnen. Dat is eigenlijk de inzet van het boek."

Jan Blommaert en Karim Zahidi: De paradox van Hayek. Vrijheid als privilege. EPO, Berchem. ISBN 9789491297618  

Deze nieuwssite is niet-commercieel, onafhankelijk en 100% gratis dankzij uw steun. We rekenen op uw fair share. Maandelijks, Jaarlijks, Eenmalig. Giften vanaf 40 euro zijn fiscaal aftrekbaar.

reacties

5 reacties

  • door Jan Willems op vrijdag 12 december 2014

    Het is me niet erg duidelijk welk belang de lectuur van dit interview heeft voor eenieder die op maandag 15 december de kou trotseert om deel te nemen aan de nationale staking.

  • door dre op zaterdag 13 december 2014

    De Vrijheid volgens u is niet de vrijheid die ik wil en van het grootste deel van de bevolking. Want wat ik al gelezen heb van u en van u volgelingen op deze site !!! De reacties op de niet volgers van jullie stroming ! .Het komt er op neer :jullie weg of gewoon weg . Er waren al zo landen , nog steeds één , en ze zijn allemaal , gelukkig maar , gefaald

    • door sam vanderleyden op zaterdag 13 december 2014

      Dre'ke toch .. wat een troll reactie weer... Zo naast de kwestie... en zoals als niet gehinderd door enige kennis van... tja van vanalles eigenlijk. HLN,VTM, de morgen... uw bronnen voor vorming van uw werledbeeld zijn al zeer bekend. Arme drommel toch...

    • door ria aerts op zondag 14 december 2014

      Misschien moeten we het voor u simpeler formuleren: neoliberalisme is de vrijheid om mensen (cfr. Bengladesh) uit te buiten, hongerlonen uit te betalen, in onveilige gebouwen te laten werken... en dat allemaal voor grof gewin van de vrije ondernemer, pardon financier. Is het zo duidelijk?

  • door martin meerts op zaterdag 13 december 2014

    Dre,

    Ik niet verstaan u spraak. U meer duidelijk zijn, dan wij spreken kunnen!

Het is niet langer mogelijk om te reageren.

Lees alle reacties