Deze nieuwssite is niet-commercieel, onafhankelijk en 100% gratis dankzij uw steun. We rekenen op uw fair share. Maandelijks, Jaarlijks, Eenmalig. Giften vanaf 40 euro zijn fiscaal aftrekbaar.

Ja, ik wil steunen

Sluit dit venster

about
Toon menu
Reportage

Dagen na het Vrijheidsfestival meldt tweede Snowden zich aan

Op 23 oktober 2014 was Edward Snowden via een live-verbinding te gast op het Vrijheidsfestival in Brussel. Vanuit een geheime verblijfplaats vertelde hij hoe massasurveillance de wereld gevaarlijker in plaats van veiliger maakt. Ongeveer een week later is een tweede NSA-medewerker door de Amerikaanse Justitie onder toezicht geplaatst, nadat hij of zij vermoedelijk overheidsgeheimen naar de pers heeft gelekt.
maandag 3 november 2014

Een 'nee' heb je, en een 'ja' kan je krijgen. Met deze instelling wisten de organisatoren Edward Snowden voor het Vrijheidsfestival te strikken. Vanuit een geheime verblijfplaats in Rusland moest Snowden op 23 oktober 2014 via een live-verbinding een volle zaal toespreken. Als NSA-systeembeheerder had hij in 2013 nieuwsorganisaties benaderd met vertrouwelijke documenten. Daaruit bleek dat activiteiten van massasurveillance van de NSA feitelijk erop gericht zijn om burgers overal en altijd in de wereld te bespioneren, waarbij de bestaande wetgeving niet in acht wordt genomen. Na die onthullingen, gedaan via advocaat en journalist Glenn Greenwald, moest Snowden zelf ondergronds. In Rusland dus.

Tweede Snowden?

Ongeveer een week na Snowdens optreden in Brussel heeft de Amerikaanse justitie een tweede medewerker van de Amerikaanse veiligheidsdienst National Security Agency (NSA) onder toezicht geplaatst, nadat hij of zij vermoedelijk in het voorjaar van 2014 geheime overheidsdocumenten naar de pers heeft gelekt. Dat berichtte Yahoo! News op maandag 27 oktober. De FBI heeft inmiddels de woning van de werknemer doorzocht. Justitie in de deelstaat Virginia heeft de medewerker onder toezicht geplaatst.

Het zou deze keer gaan om het lekken van documenten van de “Directie van Terroristische Identiteiten (DTI) ”over de “Strategische Prestaties van 2013”. Die waren openbaar gemaakt op de website The Intercept van Glenn Greenwald op 5 augustus 2014. Deze documenten onthullen dat president Obama een draconische uitbreiding van het zogeheten "systeem voor de screening van terroristen" heeft uitgevoerd. Obama heeft het aantal mensen op de no-flylijst vertienvoudigd naar 47.000. Dit aantal ligt veel hoger dan wat zijn voorganger Bush junior had vastgelegd.

De documenten zijn opgesteld door het National Counterterrorism Center, de leidende inlichtingendienst die individuen natrekt die mogelijk iets te maken hebben met het internationale terrorisme. Gestempeld als “GEHEIM” en “NOFORN” (wat inhoudt dat ze niet met buitenlandse regeringen of personen gedeeld mogen worden) bieden de documenten een compleet overzicht van het zogeheten watchlisting-systeem, en ander groot en onthutsend feiten- en cijfermateriaal.

"Als alles terrorisme is, is niets terrorisme”, zegt voormalige senior FBI-agent David Gomez. "Het watchlisting-systeem loopt de spuigaten uit.”

Vrijheidsfestival

V.l.n.r.: Ben Wizner, Christophe Marchand, Edward Snowden, Pierre-Arnaud Perrouty en Quentin Noirfalisse (foto: Nadia El Khannoussi)

Brussel, 19:45. Een kwartier voordat het debat met Snowden in de Grote Zaal gaat beginnen. In het ontvangstvertrek van het Théâtre National kijken fotografen en cameramannen nog even na of de apparatuur goed werkt. Voor de ingang van de zaal wacht er een rij om naar binnen te gaan. Na een versnapering en een drankje (of twee) naar binnen te hebben gewerkt, lopen trosjes mensen naar de Grote Zaal om zich bij de rij te voegen.

Een heuglijk moment dat het Vrijheidsfestival zich mag rekenen tot één van de sporadische plekken die Snowden heeft verkozen om zijn bevindingen met het publiek te delen. Bijzondere voorbereidingen zijn daarom voor het debat getroffen.

De zaalwachters zijn gehesen in een zware olijfgroene zeemansjas, met een bijpassende pet op het hoofd, en dragen zwarte kaplaarzen. Schuin achter de wachtende rij lijkt iets te staan wat op een grote koelkast lijkt. De deuren staan wagenwijd open. Opgestapelde tl-buizen vullen de inhoud. Geen idee wat het voorstelt, totdat zaalwachters mensen uit de rij pikken en naar het imposante lichtmachine begeleiden.

Met een weifelend lachje laat een jonge man alles over zich heen komen. Twee zaalwachters gaan met een metaaldetector langs het lichaam, en geven hem vervolgens een goedkeurend knikje. Wrijvend in hun ogen strompelen de mensen na de flitsinspectie door een donkere doorgang naar de zaal. Een reeks befaamde campagneposters die president Obama in 2008 voor de verkiezingen had gebruikt, snijdt de gitzwarte muren in tweeën. “YES WE SCAN”

In afwachting van Snowden doet men verschillende indrukken op. Door de zaal dringt zich een knarsend radiogeluid. Op het podium staan opgestapelde televisies die beelden van het publiek vertonen, waarbij lukraak op een bezoeker wordt ingezoomd.

Na een tijd valt het doek, en ziet het publiek de sprekers van de avond: Ben Wizner (advocaat van Snowden en voorzitter van het Privacy and Technology Project), Christophe Marchand (advocaat en onderzoeker aan de Vrije Universiteit Brussel) en Quentin Noirfalisse (journalist en medeoprichter van Geek Politics).

Achter de sprekers begint de muur te flikkeren en opeens vult Snowden het oppervlak. Daar zit hij voor een kale donkergrijze muur. Geen foto's, een schilderij, of een boekenplank. Het publiek is stil. “Kunt u ons zien, meneer Snowden?”, vraagt Pierre-Arnaud Perrouty, directeur Europe et International en moderator van de avond. “Ja, ik zie jullie”, zegt Snowden. Hij zwaait even. Met een vriendelijk knikje beantwoordt Snowden het daverende applaus van het publiek.

Geavanceerd en effectief systeem

Snowden doet de aftrap van de avond met een kort achtergrondverhaal. Na 9/11 zijn Amerikaanse en Europese inlichtingendiensten een weg ingeslagen die de wereld een stuk onveiliger heeft gemaakt. In onze tijd van geautomatiseerde, alledaagse diensten en dankzij het gebruik van hoogtechnologische spionage-instrumenten, kunnen inlichtingendiensten gemakkelijk zo veel mogelijk elektronische data van de wereldbevolking verzamelen, opslaan, analyseren, en nogmaals raadplegen – wanneer ze dat nodig vinden.

Langzaam maar zeker naderen we onze eindbestemming: een wereld compleet gebonden in onzichtbare, elektronische monitorstructuren die alle bewegingen van de wereldbevolking nauwlettend in de gaten houden. Overal en altijd.

Voor het publieke oog blijven de inlichtingen- en veiligheidsdiensten volhouden dat terrorismebestrijding de urgente reden is voor deze massasurveillance. Volgens Snowden ligt het bij politieke en militaire elites totaal anders. Voor hen is het namelijk een feit dat wereldwijde massasurveillance vrijwel niets heeft bijgedragen aan terrorismebestrijding. In plaats daarvan schaden deze moderne praktijken de mensenrechten en vrijheden van burgers waarop democratische samenlevingen gestoeld zijn.

Bulkverzamelingen

Volgens Snowden gaan ook Europese inlichtingendiensten zo met de gegevens van de inwoners van verschillende landen om. Spreker Quentin Noirfalisse kan daar goed over meepraten. Hij vertelt dat de Britse inlichtingendienst Government Communications Headquaters (GCHQ) in 2009 telecommunicatiebedrijf Belgacom bespioneerde. Hiervoor gebruikten ze, bijvoorbeeld, nepprofielen op Linkedin.

In Europa was de NSA vooral bezig om lappendekens te maken van zoveel mogelijk dataverzamelingen uit verschillende landen. Nogmaals Edward Snowden:

“De meerderheidsregering van Duitsland staat buitenlandse inlichtingendiensten (als de NSA) toe om documenten in te zien, en dat roept vragen op bij de bevolking. (…) Recentelijk ontdekte men ook een surveillanceprogramma dat de grondwettelijke rechten van Duitse burgers schendt. Onder toeziend oog van de Duitse inlichtingendienst werden bulkverzamelingen van datagegevens van onschuldige burgers gedeeld met buitenlandse inlichtingendiensten.

Hierop gaf de Duitse inlichtingendienst het gewiekste weerwoord: 'We proberen de communicaties zo te filteren dat Duitse communicaties niet worden gedeeld met andere inlichtingendiensten.' Maar als je informatie deelt die en masse is verzameld binnen de Duitse grenzen, ontvang je, bijvoorbeeld, de communicaties van de Belgische bevolking  in Duitsland.

In Denemarken delen de Denen ook informatie met buitenlandse inlichtingendiensten. Daar zeggen de Denen ook: 'We delen geen Deense communicaties.' De NSA kan dus Duitse communicaties lezen in Denemarken, en Deense communicaties lezen in Duitsland, enzovoorts, totdat ze een groot lappendeken hebben gemaakt van alle dataverzamelingen uit verschillende landen.”

Erosie

Massasurveillance heeft de wereld niet veiliger gemaakt. Integendeel, de dagelijkse inbreuk op de privacy van burgers en de onconstitutionele maatregelen die daarvoor zijn genomen, leiden tot een onveiligere wereld voor mensenrechten, individuele vrijheid en democratie. De toenemende onveiligheid ligt in de erosie van het traditioneel democratisch politiek bestel en leidt tot het sluimerende praktijken van despotisme.

Edward Snowden gaat hier dieper op in. Hij zegt dat overheden in de wereld de bevoegdheid aan inlichtingendiensten hebben verleend om technische programma’s van massasurveillance op te zetten. In de nasleep van 9/11 was terrorismebestrijding een algemeen geaccepteerde reden geworden voor alle activiteiten van inlichtingen en –veiligheidsdiensten.

Dit veranderde nadat onderzoeken van de Amerikaanse overheid en, later, internationale organisaties als de VN en de EU, gerechtshoven en NGO’s hebben geconstateerd dat de werkwijze van deze diensten met de jaren ingrijpender is geworden, waarbij wetgeving wordt overtreden en het (internationaal) recht wordt geschonden. Dit gebeurt terwijl duidelijk te zien is dat deze werkwijze bijna geen effect heeft op terrorisme in de wereld.

Ongrijpbaar

Snowden vertelt: “Recentelijk heeft het Europese Gerechtshof een uitspraak gedaan dat de richtlijnen (die de inlichtingendiensten hebben opgesteld) voor dataretentie (het tijdelijk bewaren van data) een fundamentele schending van burgerrechten zijn.”

Deze Europese uitspraak past goed in de reeks rechtelijke uitspraken van Amerikaanse gerechtshoven over massasurveillance. Snowden zegt: “We zagen rechters zeggen dat de (surveillance)programma’s onwettig zijn, omdat ze in het geheim ontstaan zijn en uitgevoerd worden.(…) Je kunt simpelweg niet de hele bevolking in de gaten blijven houden, al haar informatie verzamelen en bijhouden omdat er misschien wel iets daartussen interessant kan zijn voor een specifiek crimineel onderzoek.”

Spreker Ben Wizner vindt dat er goed nagedacht moet worden over de werking van de rechtsstaat en het democratisch bestel binnen dit specifieke tijdperk. Dit systeem van massasurveillance is niet alleen geavanceerd en effectief, maar ook haast onzichtbaar en ongrijpbaar. Dit roept ernstige vragen op voor onze rechtsorde en politieke instellingen.

“Wat gebeurt er als een 29-jarige werknemer de inlichtingencommissie van de senaat opbelt en zegt: 'Ik moet u wat vertellen over de programma’s waarvoor u al in het geheim toestemming heeft gegeven.'

We hoorden leden van de Senaatscommissie zeggen: 'Als de bevolking weet wat ik weet, dan zal ze geschokt en diep verontwaardigd zijn.' Snowden stond tegenover een complete ineenstorting van het traditioneel overzienbaar democratisch bestel. En wat nodig was, was niet om het zoveelste geheime rapport hierover te schrijven, maar om een verantwoordelijke manier zien te vinden om burgers aan de discussie te laten deelnemen.”

Machtsverschuiving

Snowden ziet een machtsverschuiving in de verhoudingen tussen burgers en de overheid: “Steeds meer systemen en programma’s van massasurveillance zijn door de overheid ontwikkeld en gevestigd. Dit gebeurt altijd in het geheim. Buiten medeweten – laat staan, inspraak – van burgers. Deze programma’s hebben bijgevolg ook niets te maken met democratische controle.”

Hij vermeldt een exemplarische gebeurtenis, voor hem de druppel die de emmer deed overlopen: “Er verscheen een geheim document over een onderzoek dat in opdracht van de regering is uitgevoerd. Het was vertrouwelijk en niet voor het publiek bestemd. Daarin stond dat vlak na de terroristische aanslagen onze senior functionarissen in de inlichtingendienst in de regering (die de leiding hebben over de NSA) willens en wetens de wet hebben overtreden tijdens het ontwikkelen van nieuw programma’s."

"Eigenlijk komt het erop neer dat ze een nieuwe machtsbasis hebben gecreëerd voor hun inlichtingendienst. (…) Het moment van frictie kwam toen het ministerie van Justitie stelde dat deze programma’s veranderd moesten worden. Tijdens een meeting in het Witte Huis zei het hoofd van de spionagediensten toen: 'Zolang de president verzoeken indient, kan de wet mij niet schelen. Ik zal blijven doen wat ik doe'.”

Regeringstafel

Programma’s bleven uitgebreider, rigoureuzer, en doordringender worden, waarbij uiteindelijk de elektronische observatie van elke genomen stap van burgers wordt opgeslagen. Het zorgelijke is dat de evolutie, uitbreiding, en uitvoering van deze programma’s zich in stilte en in het geheim voltrekt.

Naar aanleiding van dit gegeven besloot Snowden om naar de media te stappen, en hun te vertellen over de onwettige handelingen van de NSA:

“Het feit dat dit document geheim bleef is de reden. Het document waarin staat dat senior functionarissen op de hoogste niveaus zeggen dat de wet ze niets meer scheelt – dat ze dus de werkzaamheden en het werkdoel van inlichtingendiensten belangrijker vinden dan de rechtsorde. De bevolking heeft niet alleen het recht, maar ook de plicht heeft om dit te weten. Want als we totaal niet op de hoogte zijn over van de beleidsvormingsprocessen van onze gezagdragers zijn, zijn we geen onderdeel meer van onze democratie. Wij als de bevolking hebben onze plek aan de regeringstafel verloren. Dit was voor mij het fundamentele probleem, want we zagen dat al die nieuwe programma’s langzaam maar zeker binnensijpelen naar andere publieke takken van de overheid die traditioneel ver weg staan van spionagediensten en -praktijken.”

Spill-overeffect: primaat van data

Snowden beschrijft een soort spill-overeffect: het kan een kwestie van tijd zijn dat surveillanceprogramma’s een veel zichtbaarder en tastbaarder onderdeel zijn van het alledaagse leven van burgers en hun intrede doen bij bijvoorbeeld verzekeringsmaatschappijen, onderwijsinstellingen, het verkeersbeheer.

Ben Wizner concludeert dat, omdat het systeem zo geavanceerd is en zo effectief werkt, de burger in een situatie zal terechtkomen waarin zijn of haar woord geplaatst wordt tegenover of getoetst wordt aan de bulkverzamelingen van persoonlijke datagegevens.

Bij dit primaat van data wordt het bestaan van onverdunde spionagepraktijken onvermijdelijk. Zeker als men het standpunt deelt van het aantal senior functionarissen binnen de inlichtingendiensten dat democratische wetgeving en recht niet meer zo van belang zijn – een futiliteit.

Inefficiëntie als kenmerk

Wizner is beducht voor dit spill-overeffect: “Dit systeem kan bijvoorbeeld delictszaken oplossen. Als je al die alledaagse datagegevens verzamelt van burgers, wordt het voor de politie onweerstaanbaar om ook van die databases gebruikt te maken."

"Waarom zou je het niet willen gebruiken bij het pakken van ontvoerders, kinderpornografen, of zelfs een kruimeldief? Of uiteindelijk ook tegen iemand die door rood licht heeft gereden? Dit klinkt goed in de oren van de politie. Dit klinkt echter heel eng in de oren van degenen die de Amerikaanse Grondwet hebben geschreven. Ze waren toen meer bezorgd dat de staat te veel macht zou krijgen, en minder bezorgd dat slechteriken een straf zouden kunnen ontlopen. Als je het vierde, vijfde, zesde, de zevende en achtste Amendement van de Grondwet leest, dan merk je dat die juist zijn opgesteld om rechtshandhaving moeilijker te maken voor de overheid – niet makkelijker. Inefficiëntie is een kenmerk, niet een fout.” (…)

“Ik wil niet dat mensen denken dat met enkele wetswijzigingen het probleem is opgelost. Dit probleem (dat Snowden aan het licht heeft gebracht) was een fundamentele ineenstorting van het democratische toezicht.”

Het klinkt beangstigend, maar tegelijkertijd benadrukt Snowden dat het belangrijk is om te beseffen dat deze praktijken van inlichtingendiensten “preventable incidents” zijn, dus te voorkomen zijn. Snowden gelooft dat als wetgevers, het maatschappelijk middenveld, computeringenieurs, journalisten, academici en burgers de handen ineen slaan, het tij kan keren.

Paradigmaverandering

Volgens Christophe Merchant, de laatste spreker op het Vrijheidsfestival, ligt hier een “paradigmaverandering” in het denken aan ten grondslag: “We moeten ons gedrag echt veranderen en denken: nee, ik wil niet bespioneerd worden. Ik wil hiervoor de middelen hebben om dit te stoppen en om mijn werk te versleutelen. (…) Dit is echt iets paradigmatisch. (…) De wereld is veranderd."

"Iedereen heeft een mobiele telefoon, iedereen is op Facebook. Overal is iedereen onderling met elkaar verbonden en we moeten onszelf beschermen. Het Europese Hof voor de Rechten van de Mens heeft gesteld dat het recht om met rust gelaten te worden een basisrecht is.”

Ondanks het feit dat in Europa een helder patroon van verzet moeilijk zichtbaar is, ziet Noirfalisse wel een aantal maatschappelijke initiatieven die pogingen tot inbreuk op de privacy door overheden aan de kaak stellen: “Er bestaat een club in Duitsland, de Chaos Computer Club (CCC). Zij hebben onthuld hoe de federale regering geprobeerd heeft om in de hardware van burgers in te breken.”

Toekomst

Tot slot, hoe ziet Snowden zichzelf over drie, vijf jaar? Niet alleen koestert hij de hoop om weer naar huis te gaan, maar hij is ook sterk toegewijd aan zijn werk. Hij vindt dat hij niet aan het hoofd kan zitten van een brede sociale beweging. Wel hoopt hij de komende tijd met zoveel mogelijk computerwetenschappers en beleidsmakers in contact te komen om het systeem van massasurveillance te hervormen – wereldwijd, in elke samenleving.

“Niet alleen in de VS, maar ook in niet-liberale en autoritaire landen over de hele wereld, om dezelfde rechten te waarborgen die we hebben geërfd hebben en die onze kinderen zullen erven.”

De laatste woorden van Snowden in Brussel. De muur is weer zwart. Een luide zucht die als een luchtdeken over het publiek valt. Het is een surreëel moment – alsof het publiek nooit in het gezelschap van Snowden is geweest. Of andersom.

Lees het originele document van de Directorate of Terrorist Identities (DTI) hier.
Lees het artikel over de documenten van de Directorate of Terrorist Identities (DTI) hier.
Lees het nieuwsbericht over de tweede NSA-medewerker hier.

Deze nieuwssite is niet-commercieel, onafhankelijk en 100% gratis dankzij uw steun. We rekenen op uw fair share. Maandelijks, Jaarlijks, Eenmalig. Giften vanaf 40 euro zijn fiscaal aftrekbaar.