about
Toon menu
Analyse

Hoe IS niet te begrijpen valt

Alireza Doostdar, assistent-professor aan de University of Chicago, ziet een schrijnend gebrek aan analyse van de motieven van IS-rekruten. Deze groepering kan niet begrepen worden zonder de context van tientallen jaren bruut geweld in de regio.
donderdag 23 oktober 2014

Vindt u dit artikel de moeite? Geef ons dan uw fair share.

De groepering die bekendstaat onder de naam Islamitische Staat (ISIL, ISIS of IS) heeft de woorbije maanden heel wat aandacht getrokken, vooral met zijn dramatische militaire successen in Syrië en Irak en met de recente beslissing van de VS om er oorlog tegen te voeren.

Analisten wordt gevraagd om de ambities, de aantrekkingskracht en de brutaliteit van IS te verklaren. Daarvoor doen ze meestal een onderzoek naar dat wat ze beschouwen als hun religieus wereldbeeld: een combinatie van kosmologische doctrines, geloof in de gedoemde ondergang van de mensheid en een aantal noties over de beschaving. Meestal gaat men er dan van uit dat die hun wortels hebben in de salafitische islam.

De salafitische traditie is een hervormingsgezinde beweging van de moderne tijden. Ze staat kritisch tegenover alles wat het beschouwt als nieuwe 'misleide' praktijken die aan de islam worden toegeschreven, zoals het bezoek van graven, de verering van heiligen en praktijken die op dromen zijn gebaseerd. Het salafisme roept op om deze praktijken af te schaffen en terug te keren tot de 'wegen van de oorspronkelijke volgelingen' van de profeet Mohammed, dit zijn de 'salafi' of 'voorgangers'.

Critici van het salafisme beschuldigen zijn volgelingen van 'literalisme' (het letterlijk volgen van de geschriften), puritanisme (het zeer strikt volgen van morele regels), of beschuldigen hen ervan dat zij een 'wrede' of 'rigide' vorm van islam belijden. Geen enkele van die termen is echter accuraat, vooral gezien de zeer diverse reikwijdte van salafitische standpunten en de grote verschillen in de manier waarop mensen zich erbij aansluiten [1].

Demoniseren

Salafisme werd pas een begrip in de VS na 9/11. Toen beweerden de leiders van Al Qaïda dat ze deze 'denkschool' volgden. Sindsdien is het gemeengoed geworden om het salafisme te demoniseren als de primaire oorzaak van islamitisch geweld, ondanks het feit dat de meeste salafitische moslims geen enkel enthousiasme vertonen voor de jihad (de religieuze strijd). Ze schuwen meestal zelfs elke vorm van politieke betrokkenheid [2]. Bovendien zijn heel wat moslims die betrokken zijn in gewapende strijd niet eens salafisten.

IS is slechts één van de meest recente groeperingen wier gedrag wordt uitgelegd als een vorm van salafisme. Het enige unieke aan deze beweging is haar ambitie om een kalifaat of een panislamitische staat te vormen. Desondanks maakt de nadruk die analisten leggen op het salafitische gedachtengoed en op de wens een kalifaat te vormen het al te gemakkelijk om een aantal andere belangrijke aspecten van het IS-fenomeen te negeren.

Ik wil hier de aandacht vestigen op een aantal verwaarloosde zaken en een aantal waarschuwingen geven over de pogingen die worden gedaan om IS uitsluitend in doctrinaire termen te begrijpen. Mijn hoofdargument is niet dat de studie van deze doctrines nutteloos is, alleen dat deze studie beperkt is in de mate dat ze verklaringen kan geven.

Eerst en vooral moet ik benadrukken dat onze kennis van IS bijzonder mager is. We weten zo goed als niets over hun sociale basis. We weten bijzonder weinig over de manier waarop ze militaire successen boekte en nog minder over de coalities die ze aanging met andere groeperingen, gaande van andere islamitische rebellen in Syrië tot seculiere ba'athisten (aanhangers van de partij van voormalig dictator Saddam Hoessein) in Irak.

Buiten de sensationele verhalen over 'shariarechtspraak', hebben we bitter weinig informatie over hoe IS het leven bestuurt van de miljoenen mensen die leven in de gebieden onder hun controle. Informatie over de militanten die voor IS vechten, is eveneens schaars. Het meeste wat we wel weten, komt van recruteringsvideo's en propaganda, niet bepaald de meest betrouwbare bronnen.

Er is zeer weinig achtergrondinformatie over de motieven van mensen die de groepering vervoegen, nog het minst van al over de niet-westerse rekruten die de overgrote meerderheid uitmaken van de strijdkrachten van IS. Dit gebrek aan informatie maakt het moeilijk om te bepalen wat IS nu eigenlijk is, omdat we bijna niets anders hebben om ons op te baseren dan wat de beweging zelf over zichzelf verspreidt.

Sta me toe dat laatste punt te benadrukken. Wat wij IS noemen, is meer dan een militante cultus. Op dit ogenblik controleert IS een netwerk van dichtbevolkte centra met miljoenen inwoners, oliebronnen, militaire basissen en wegen [3]. De beweging moet de bevolkingen besturen waar ze over heerst. Dat heeft compromissen gevergd en het aangaan van coalities, niet alleen bruut geweld.

In Irak was de groepering verplicht samen te werken met seculiere ba'athisten, voormalige legerofficieren, stamraden en meerdere soennitische oppositiegroeperingen, waarvan er vele in de overheidsadministratie werken [4]. In Syrië moest IS eveneens onderhandelen met andere rebellengroeperingen, met stammen, met plaatselijke niet aan IS verbonden technische expertise om diensten zoals water, elektriciteit, openbare gezondheid, bakkerijen… te besturen [5].

De overgrote meerderheid van de naar schatting 20.000 tot 31.500 strijders van IS zijn recente rekruten. Het is allesbehalve duidelijk hoe de leiding met hen een ideologische samenhang in stand weet te houden. Alles bij elkaar is ons gevoel van coherentie van IS als een kalifaat met een duidelijke bevelstructuur, een stevige structurele organisatie en een allesomvattende ideologie een direct product van het propaganda-apparaat van IS zelf.

Wij zien IS als eenheidsstructuur, omdat dat is wat de propagandisten van IS ons willen doen geloven. Daarom is het zo problematisch om ons alleen te baseren op de doctrines die IS in zijn propaganda aanhangt om het gedrag van deze beweging te verklaren. Bij gebrek aan enig ander bewijs kunnen we gewoon niet weten of het specifieke gedrag van elke afzonderlijke afdeling van IS wel een uitdrukking is van deze doctrines.

En toch is het grootste deel van de analyse die we ter beschikking hebben, gebaseerd op de propaganda van IS en op de doctrinaire verklaringen van de groepering. Wat wordt door die nadruk op deze doctrines aan het oog onttrokken? Ik wil hier op een aantal zaken wijzen die ik uiterst belangrijk vind.

Wat zijn hun motieven?

Eerst en vooral hebben we geen greep op de motieven van zij die aan de zijde van IS strijden. We gaan er dus maar van uit dat ze worden gedreven door het salafisme en door het verlangen om in het kalifaat te leven. De schaarse informatie die we hebben, komt bijna uitsluitend van de propaganda van IS en van zijn recruteringsvideo's, van een paar interviews en enkele schaarse nieuwsberichten over een buitenlandse strijder die in de strijd werd gedood of die werd aangehouden voor hij op zijn bestemming geraakte.

Door zo te focussen op die doctrinaire verklaringen, herleiden we de volledige strijdkrachten van IS tot een homogeen geheel van strijders, gemotiveerd door een strenge en virulente vorm van salafitische islam. Zo wil IS zelf dat we we hen zien en dat is meestal ook het standpunt dat wordt gepropageerd in de mainstreammedia.

Zo werd de voormalige nationale veiligheidsadviseur van Irak door CNN geciteerd met de bewering dat IS in de (Iraaks-Koerdische noordelijke stad) Mosoel “jonge Irakezen van acht en negen jaar rekruteerde met AK-47-geweren … en hen hersenspoelde met hun duivelse ideologie”. Een woordvoerder van het Pentagon werd in dezelfde reportage geciteerd met de stelling dat de VS niet van plan was “om eenvoudigweg hun 20.000 tot 30.000 strijders te ontwapenen en te vernietigen … Dit gaat over de vernietiging van hun ideologie" [6].

Het probleem met dit soort verklaringen is dat men ervan uit lijkt te gaan dat IS een uniek fenomeen is, dat zomaar is ontsprongen 'uit de ijle lucht van een duivelse doctrine'. IS is echter ontstaan uit de verschrikking van oorlog, bezetting, moordpartijen, folteringen en politieke vervreemding. IS had het niet nodig zijn doctrine te verkopen om rekruten te vinden. Het diende boven alles te tonen dat het in staat was al deze gesels effectief te bestrijden.

De steden die nu in Irak door IS worden gecontroleerd, waren de meest verzettelijke tegen de Amerikaanse overheersing tijdens de bezetting en de meest afkerige tegen de door de VS nieuw opgerichte staat. De vernietigingen die de bevolking van deze steden moest ondergaan heeft de bereidheid tot verzet van de lokale inwoners alleen maar verhard. Fallujah, de eerste stad die in de handen van IS viel, is berucht om de complete vernietiging die de Amerikaanse operaties tegen het verzet hebben ontplooid in 2004. De stad kampt nog steeds met een erfenis van een toenemend aantal kankers, genetische mutaties, geboortedefecten en handicaps die te wijten zijn aan het verarmde uranium in de Amerikaanse munitie [7].

In Mosoel waren heel wat van de IS-rekruten die in de zomer van 2013 IS vervoegden, voordien gevangenen van de Iraakse regering. Ze waren met duizenden, waaronder vreedzame betogers die zich verzet hadden tegen het altijd maar toenemend autoritaire regime van eerste minister Al Maliki [8].

In Syrië is de situatie grotendeels dezelfde. IS verscheen op het toneel na een lange periode van strijd die begon met vreedzame protesten in 2011 en daarna ontaardde in een burgeroorlog, nadat het leger en de veiligheidsdiensten van president Assad herhaaldelijk hun bruut geweld inzetten tegen de oppositie.

Een relatief groot deel van de strijders van IS in Syrië (en in Irak) zijn inderdaad buitenlanders, maar de meerderheid zijn lokale rekruten. De eenzijdige aandacht voor het salafitisch wereldbeeld van IS onttrekt de talloze grieven aan het zicht die deze strijders motiveren om een steeds meer efficiënte militante groepering te vervoegen, die belooft hun onderdrukkers uit te roeien.

Moeten zijn nog 'bekeerd' worden tot het gedachtengoed van IS om er samen mee ten strijde te trekken? Moeten zij echt verlangen naar een kalifaat, zoals de leiding van IS, om zich bij de organisatie te voegen? Deze vragen worden nooit gesteld. Hun 'geloof' wordt simpelweg gebruikt om de leegte aan echte verklaringen te vullen.

Wat drijft buitenlandse IS-rekruten?

De puzzel van buitenlandse strijders wordt eveneens compleet aan het licht onttrokken door de eenzijdige aandacht voor de allures van het salafisme. Ook hier weer zien we diezelfde neiging om eender welke andere motivering te ontkennen, behalve de alles overheersende roep van de salafitische jihadstrijders.

Die weten blijkbaar bekeerden te overtuigen van de enige waarheid van de islam en van hun verantwoordelijkheid om ten oorlog te trekken ter verdediging van de islamitische gemeenschap. In het geval van IS wordt daar dan nog het verlangen naar de oprichting van een kalifaat aan toegevoegd. Zo vertelt men ons dan dat die buitenlandse strijders naar IS gaan uit verlangen ooit te leven in een smetteloze islamutopie.

Enkele analisten laten de mogelijkheid open dat de bekeerde jihadstrijders mentaal instabiel zouden zijn, een privilege dat gewoonlijk eerder wordt toegekend aan blanke niet-islamitsiche massamoordenaars. Zelden nemen ze in overweging dat hun gevoeligheden en motieven anders kunnen zijn dan alleen maar een toewijding aan de salafitische islam of dat hun beslissingen alleen maar gedreven kunnen zijn door een verlangen naar een utopische staat.

Zou het bijvoorbeeld kunnen dat een gevoel van medeleven voor lijdende medemensen of een gevoel van altruïstische plicht – allemaal gevoelens die zeer hoog worden gewaardeerd en gecultiveerd in de Amerikaanse maatschappij [9] – hun vatbaarheid hebben veroorzaakt voor deze oproep tot de wapens, om mensen te gaan helpen die ze als onderdrukten beschouwen?

Romanschrijver en journalist Michael Muhammad Knight stelde recentelijk dat zijn eigen geflirt met de jihad tijdens de oorlog in Tsjetsjenië niet was ontstaan uit een of andere toewijding aan het salafitische islamisme, maar uit Amerikaanse morele waarden.

“Ik ben opgegroeid in de jaren tachtig van Reagan. Ik leerde van tekenfilms met G.I. Joe (een bekende tekenfilmfiguur in de VS, die model staat voor de 'gewone' Amerikaanse soldaat) om in de woorden van het liedje van de serie op tv “te vechten voor vrijheid, eender waar er problemen zijn”. Ik ging ervan uit dat elk individu het recht – en de plicht – heeft om tussenbeide te komen, eender waar op de planeet waar wij vonden dat vrijheid, rechtvaardigheid en gelijkheid bedreigd werd.” [10].

Jammer genoeg is dit soort verhalen uit eerste hand, dat ons een inzicht geeft achter de doctrine van de rekrutering, zeer zeldzaam. De situatie is nog complexer in het geval van niet-westerse buitenlandse strijders, omdat we over hun omstandigheden en motieven nog minder weten.

Is dit werkelijk een uniek fenomeen?

Uiteindelijk heeft de overtuiging dat het salafitisch islamisme iets uitzonderlijks zou zijn, het comfortabel gemaakt om de brutale wreedheden van IS eveneens te gaan zien als iets heel uitzonderlijks. We worden er voortdurend aan herinnerd dat de moordpartijen van IS – vooral dan de onthoofding van slachtoffers, zoals recent van buitenlandse journalisten – middeleeuws, barbaars, pornografisch zijn en doelen op zichzelf (eerder dan middelen tot een doel). Dit geweld moet dan blijkbaar gecounterd worden door onze geciviliseerde, selectief tegen de vijand gerichte en rationele manier van doden, zoals die wordt beoefend door het Amerikaanse leger.

Antropoloog Talal Asad heeft de vooronderstellingen in vraag gesteld die ons onderscheid bepalen tussen wat we 'humanitair' en 'gratuit' geweld en wreedheid noemen [11]. Het is niet mijn intentie om deze redenering hier verder te ontwikkelen. Ik wil er eerder nog maar eens op wijzen dat het brutale geweld van IS niet is opgedoken uit het luchtledige. Integendeel, het is een onderdeel van de volledige ecologie van wreedaardigheid die in de loop van de laatste tien jaar over de regio is neergedaald.

Misschien is een onthoofding inderdaad wreder dan het aan ontelbare flarden schieten van een menselijk lichaam met een machinegeweer van zwaar kaliber, of van de verbranding of verscheuring van mensen met bommen. Zelfs als we ons alleen maar beperken tot een close-up van hun laagtechnologische gruwel, dan nog zijn de onthoofdingen van IS nauwelijks te onderscheiden van de andere wreedheden in de regio.

De allereerste op video opgenomen onthoofding van een Amerikaanse burger in Irak werd reeds in 2004 uitgevoerd als antwoord – zo beweerden de daders toch – op de gefotografeerde en opgenomen foltering, verkrachting en moord op Iraakse gevangenen in de gevangenis van Abu Ghraib [12].

In 2011 kwam uit dat een aantal Amerikaanse soldaten in Afghanistan op burgers hadden gejaagd als wild voor de sport en hun vingers en tanden hadden verzameld als souvenirs [13]. In het sektarische bloedbad dat de invasie van Irak vervolgens overspoelde, werden onthoofdingen door soennitische opstandelingen op een morbide manier van wederkerigheid gevolgd door het boren van gaten in de hoofden van de slachtoffers met zware boormachines [14].

Het gaat er niet om het precieze ogenblik te bepalen wanneer deze wreedheden opdoken tijdens de lange Amerikaanse wereldwijde 'oorlog tegen het terrorisme'. Waar het om gaat is dat het standpunt, dat alleen maar die ene specifieke vorm van religieuze doctrine zo uniek extremistisch zou zijn, ons niet vooruithelpt om de opeenvolgende cycli van bruut geweld te verklaren die zich hebben gevoed aan jarenlange verhalen en beelden van folteringen, gruwelijke moorden en vernederende ontheiliging.

Alireza Doostdar, 2 oktober 2014

Alireza Doostdar is assistent hoogleraar Islamitische Studies en Antropologie van Godsdienst aan de University of Chicago Divinity School. Hij publiceert binnenkort het boek The Experimenters: Science, Skepticism, and the Supernatural in Iran, over het experimenteren van Iraniërs met hun godsdienst. Het artikel How Not To Understand ISIS van Alireza Doostdar werd vertaald door Lode Vanoost. Deze vertaling kan worden overgenomen voor niet-commerciële doeleinden mits weblink naar het artikel op www.DeWereldMorgen.be en toestemming van de auteur op adoostdat@gmail.com.

[1] Zie onder meer Bonnefoy, Laurent. Salafism in Yemen: Transnationalism and Religious Identity.  Oxford: Oxford University Press, 2012; en Hirschkind, Charles. The Ethical Soundscape: Cassette Sermons and Islamic Counterpublics  (Cultures of History). New York: Columbia University Press, 2009.
[2] Idem.
[3] Gilsinan, Kathy. The Many Ways to Map the Islamic ‘State’. The Atlantic. 27 augustus 2014.
[4] Sayigh, Yezid. ISIS: Global Islamic Caliphate or Islamic Mini-State in Iraq? Carnegie Middle East Center, 24 juli 2014. (oorspronkelijk gepubliceerd in het Arabisch in Al-Hayat).
[5] Caris, Charles C. and Samuel Reynolds. ISIS Governance in Syria. Middle East Security Report.
[6] Karadsheh, Jomana, Jim Sciutto, and Laura Smith-Spark. How foreign fighters are swelling ISIS ranks in startling numbers. CNN, 14 september 2014.
[7] Dewachi, Omar. The Toxicity of Everyday Survival in Iraq. Jadaliyya, 13 augustus 2013.
[8] Inside Mosul: Why Iraqis are celebrating Islamic extremists’ takeover of their city. Niqash, 12 juni 2014.
[9] Graeber, David. Army of Altruists. Harper’s Magazine, januari 2007.
[10] Knight, Michael Muhammad. I understand why Westerners are joining jihadi movements like ISIS. I was almost one of them. Washington Post, 3 september 2014.
[11] Asad, Talal. Reflections on Violence, Law, and Humanitarianism. Critical Inquiry. Accessed September 30, 2014.
[12] Nichols, Bill. “Video shows beheading of American captive.” USA Today, 5 november 2004.
[13] Boal, Mark. The Kill Team: How U.S. soldiers in Afghanistan murdered innocent civilians. Rolling Stone, 27 maart 2011.
[14] Democracy Now! Nir Rosen on “Aftermath: Following the Bloodshed of America’s Wars in the Muslim World". November 10, 2010.

Aanbevolen lectuur:
Armstrong, Karen. The Myth of Religious Violence. The Guardian, 25 september 2014.

Haddad, Bassam and Basileus Zeno. ISIS in the News: Extensive Media Roundup (August-September 2014). Jadaliyya, 26 september 2014.

reacties

2 reacties

  • door ismail spada op donderdag 23 oktober 2014

    Als eerste opmerking wil ik toch even wijzen op het feit dat onze professor een sjiitische achtergrond heeft waarvan de geloofsgenoten duidelijk medeslachtoffer zijn van de uitspattingen van de soennitische IS. Hij behoort tot de tegenpartij?

    Maar hoe zou hij zich kunnen inbeelden wat de zienswijze van IS is zonder er tussen te hebben gezeten?

    Vanuit eigen ervaring ga ik er van uit dat het MOSLIMBROEDERSCHAP de basis heeft gelegd voor bewegingen als Al Qaeda en ISIS en het potentieel bezit om nieuwe organisaties te doen ontstaan waarover ze mogelijk ook de controle zullen verliezen.

    Daarom bestaat er ook een zekere vijandschap tussen het salafisme en het MOSLIMBROEDERSCHAP dat door de salafisten als opstandig wordt gezien.

    Dat MOSLIMBROEDERSCHAP is eerder een beweging die het salafisme mee heeft geabsorbeerd in haar politieke doctrine om nog meer de ISLAM te gaan MIS-bruiken voor eigen doeleinden: DE MACHT verwerven in een wel bepaalde streek en van daar uit de wereld te gaan veroveren om " de juiste normen en waarden" te gaan verspreiden.

    ISIS zit al bijna een eeuw in de moslimgemeenschap ingebakken.

    Frustraties of gebrek aan geduld bij jongere personen doen de balans soms overhellen naar daden, meestal op aangeven van gefrustreerde geleerden die de massa aanspreken en daarvoor de Islam misbruiken.

    • door Sahara op vrijdag 24 oktober 2014

      Mijn schoonouders wonen in Syrië, grootouders in Bagdad. Ik hoor de verhalen uit eerste hand van mensen die met hun eigen ogen zien wat IS aanricht. Dat de auteur er zelfs maar aan denkt om 'gevoel van medeleven voor lijdende medemensen' aan te halen als reden om zich bij IS aan te sluiten is compleet van de pot gerukt. Dagelijks worden mensen at random op straat gemarteld en vermoord. Het gaat om kinderen, universiteitsstudenten, daklozen, kortom eender wie. Ze vermoorden 'medemoslims', soennieten en sjiieten, christenen, weeral eender wie. En dit zonder reden, zonder aanleiding, gewoon voorbijrijden en mensen afknallen. Hoe kan zoiets nu voortkomen uit een gevoel voor medeleven? De Irakezen ondergaan nu al meer dan 10 jaar een lijdensweg, hoe kan iemand nu denken dat deze IS-strijders uit 'medeleven' nog maar eens duizenden onschuldigen afslachten? En wat de mensen daar vooral pijn doet, is het feit dat het gros van degenen die zulke beestachtige dingen doen niet eens Syriërs of Irakezen zijn maar Magrebs of bekeerde westerlingen. Wat hebben zij (en de Amerikanen met hun) te zoeken in een land dat niet het hunne is?

    Het is niet langer mogelijk om te reageren.

Lees alle reacties