about
Toon menu
Boekrecensie

Waarom een rechtvaardige samenleving niet zonder liefde kan

Martha Nussbaum, Amerikaans hoogleraar recht en ethiek aan de universiteit van Chicago, is een zeer productieve auteur. Ze is gespecialiseerd in de Oudheid en in politieke filosofie en ethiek. Haar nieuwe boek heet 'Politieke emoties' en is nu in een Nederlands vertaling verschenen. Nussbaum houdt daarin een warm pleidooi voor meer empathie in het politieke denken.
maandag 8 september 2014

Vindt u dit artikel de moeite? Geef ons dan uw fair share.

Zoals zo vaak zegt de ondertitel meer dan de titel van een boek. Dat is ook hier het geval. Waarom een rechtvaardige samenleving niet zonder liefde kan geeft goed weer hoe Nussbaum haar theorie van sociale rechtvaardigheid in verband brengt met haar denken over het belang van emoties en het aanwenden ervan.

Volgens Nussbaum zijn emoties geen wilde, irrationele lichamelijke veranderingen, maar cognitieve oordelen. Daarmee plaatst ze zich in de traditie van de Stoïcijnen, die emoties ook als vormen van cognitie begrepen. Maar in tegenstelling tot de Stoïcijnen, die meenden dat we ons moeten losmaken van externe zaken en ons door de rede laten leiden, vindt Nussbaum nu net dat emoties ons iets zeggen over wat en wie we belangrijk vinden.

Mededogen en liefde

‘Alle politieke principes, zowel de goede als de kwade, hebben emotionele ondersteuning nodig om ze continu in stand te houden, en alle fatsoenlijke samenlevingen moeten zich tegen verdeeldheid en hiërarchische verhoudingen wapenen door passende gevoelens van mededogen en liefde te cultiveren.’ (p. 13) Dat is de basisstelling van dit vuistdikke boek. Om die te illustreren gaat Nussbaum vaak te rade bij de literatuur en de muziek. Deze kunstvormen kunnen gevoelens en ideeën vaak zo vertolken dat ze ingebed zitten in het werkelijk geleefde leven en niet in abstracties blijven steken.

Het is dus zeker niet toevallig dat Nussbaum in haar eerste hoofdstuk veel aandacht besteedt aan Le Nozze di Figaro, de opera van Mozart waarin op het einde de gravin de toon zet voor het nieuwe regime door ‘ja’ te zeggen tegen een pleidooi voor medegevoel. ‘Ik ben aardiger, en ik zeg ja,’ zingt zij in het Italiaans. Nussbaum: ‘Een meelevende en genereuze houding ten opzichte van de zwakheden van mensen – op de eerste plaats van jezelf – is een steunpilaar van de publieke cultuur, die ik hier aanbeveel en die nauw verbonden is met de komische geest. Het soort liefde waarvan de genereuze "ja" van de gravin getuigt, impliceert geestelijke souplesse, de bereidheid om liefde en begrip voorrang te geven boven rigide normen. Het vereist dat je bij het nastreven van bewonderenswaardige doelen mannen en vrouwen aanvaardt zoals ze zijn, in plaats van te haten wat onvolmaakt is. Haar "ja" is een sleutel tot het soort politieke liefde die de kern vormt van dit boek.’ (p. 30-31)

Nussbaum benadrukt in al haar werken dat we afhankelijke, kwetsbare wezens zijn. In plaats van die afhankelijkheid te verwerpen en onthechting aan te raden, zoals de Stoïcijnen voorstonden, vindt zij dat emoties belangrijk zijn om een goed leven te kunnen leiden. Volgens Nussbaum zijn emoties geen wilde, irrationele lichamelijke veranderingen, maar cognitieve oordelen.

Patriottisme

Politieke emoties bestaat uit drie lijvige delen. In deel een, ‘Geschiedenis’, introduceert Nussbaum het probleem van politieke emoties in drie hoofdstukken. Daarin vergelijkt zij respectievelijk de achttiende-eeuwse filosofen Jean-Jacques Rousseau en Johan Gottfried Herder en hun gedachten over gelijkheid en liefde met de negentiende-eeuwse denkers Auguste Comte en John Stuart Mill en hun idee van een ‘religie der mensheid’, een godsdienst die kon aanzetten tot altruïsme en die veeleisende politieke principes kon schragen. Vervolgens switcht zij naar een recentere periode door in te zoomen op de Indiase Rabindranath Tagore, die zich eveneens liet inspireren door ‘de religie van de mensheid’ van Mill en Comte.

Het zeer uitvoerige deel twee, ‘Doelen, middelen, problemen’, opent Nussbaum met een schets van een normatieve wegwijzer voor een fatsoenlijke samenleving. Daarvoor steunt ze op haar capabiliteitenbenadering, op elementen van de theory of justice van John Rawls, maar ook op de New Deal, aspecten van de Europese sociaaldemocratieën en aspiraties van de Indiase grondwet. Vervolgens vraagt ze zich af welke emoties we moeten cultiveren om zulke beginselen en instituties te ondersteunen en in stand te houden. 

In het derde en uitvoerigste deel, ‘Publieke emoties’, behandelt Nussbaum het thema patriottische emotie en daarvoor focust zij voornamelijk op de Verenigde Staten en India. Haar stelling is dat, ondanks de vele gevaren, een fatsoenlijke publieke cultuur niet kan standhouden zonder de emotie van vaderlandsliefde in een passende vorm te cultiveren. Zij pleit voor een humaan en ideëel patriottisme. Cruciaal in haar denken is het bevorderen van medeleven, waarop zij in dit deel nogmaals terugkomt. De emotie van medeleven – zij spreekt ook over ‘het tragische toeschouwerschap’ – is essentieel voor het in stand houden van altruïstisch handelen en egalitaire instituties. In het laatste hoofdstuk belicht ze drie emoties die volgens haar speciale problemen opleveren voor een meelevend burgerschap: angst, afgunst en schaamte.

Als water

Nussbaum benadrukt dat de schepping van publieke emoties twee kanten heeft, een motivationele en een institutionele, die nauw moeten samenwerken. In dit boek belicht ze hoofdzakelijk het motivationele aspect (het beïnvloeden van de psyche van burgers door politieke retoriek, liederen of symbolen en door de inhoud en pedagogie van het onderwijs) en slechts in beperkte mate het institutionele aspect, zoals het ontwikkelen van een fatsoenlijk belastingsstelsel. Zij wijdt ook een hoofdstuk aan de emotionele neigingen en capaciteiten van dieren die qua intelligentie en levensvorm het dichtst bij ons staan, zoals chimpansees, bonobo’s, olifanten en honden.

In de epiloog van Politieke emoties anticipeert Nussbaum op mogelijke kritiek wegens te weinig realistisch. Dat is inderdaad ook mijn bezwaar. Dit boek ‘zweeft’ en glijdt als water door je handen. Je mag van een filosoof niet verwachten dat hij/zij ook een activist is – alhoewel, er zijn er wel, met Sartre voorop – maar het hoopvolle betoog van Nussbaum heeft voor mij weinig of geen aanknopingspunten met de maatschappelijke werkelijkheid die ons omringt. Wat is haar antwoord op die kritiek?

‘De criticus zal wel vinden dat een natie behoefte heeft aan technische calculatie, economisch en militair denken, computerwetenschap en technologie. Dat is allemaal best, maar heeft een natie dan geen behoefte aan een hart? Bestaat er behoefte aan expertise, maar niet aan dagelijkse emoties als medegevoel, aan lachen en huilen –iets wat we in onze relatie met onze ouders, geliefden en vrienden vanzelfsprekend vinden –, of aan verwondering bij het zien van iets moois? Als een natie inderdaad zo is, kun je maar beter ergens anders gaan wonen.’ (p. 371).

Dat is haar finale raadgeving en daarom vraag ik me af waarom Martha Nussbaum nog steeds in de Verenigde Staten woont. Of zou zij toch een beetje wereldvreemd zijn?

Martha Nussbaum, Politieke emoties, Waarom een rechtvaardige samenleving niet zonder liefde kan, Ambo, Amsterdam, 2014, 430 blz. ISBN 9789026326875

reacties

Eén reactie

  • door dominique kiekens op woensdag 25 januari 2017

    Als het over liefde en medeleven gaat vinden we dat over het algemeen al gauw zweven en onrealistisch. Ik vind politieke emoties van Nussbaum een moedig en een noodzakelijk werk dat niet verhult dat menselijke emoties kwalijk kunnen zijn maar dus ook ten goede kunnen ingezet worden. Nussbaums pleidooi om ons met emoties in te laten vind ik zeer actueel temeer omwille van haar volgende uitspraak (vrij vertaalt):

    Volgens Martha Nussbaum schrikken politici, belangenorganisaties en NGO’s (actoren die mensenrechten en werknemersrechten hoog in het vaandel dragen) ervoor terug om verbeelding en fantasie in te zetten. Zo laten ze de verbeelding en fantasie over aan actoren die minder hoog met mensenrechten en werknemersrechten oplopen.

Het is niet langer mogelijk om te reageren.

Lees alle reacties