Meer dan ooit heeft de wereld nood aan onafhankelijke journalistiek.

Meer dan ooit is het nodig om een tegengeluid te laten horen.

Steun daarom DeWereldMorgen.be

Ja, ik doe een gift

about
Toon menu
Analyse

Is er werkelijk geen alternatief?

Gisteren verscheen het boekje ‘Europese Mythes’ van Ewald Engelen. Met de verkiezingen voor de deur weerlegt hij vijf veelgebruikte argumenten voor verdere Europese integratie. Engelen werkt bij de programmagroep ‘Geographies of Globalizations’ aan de Universiteit van Amsterdam. Bij de Europese verkiezingen staat hij op de lijst van de Partij voor de Dieren. Een integrale publicatie van de vijfde mythe, opgehangen aan beweringen van Herman Van Rompuy.
donderdag 22 mei 2014

TINA: niet alleen een meisjesnaam, ook een beladen afkorting. There Is No Alternative – er is geen alternatief. Margaret Thatcher is er de geestelijke moeder van. Sinds 1978 doorspekte zij haar politieke redevoeringen ermee. Volgens Thatcher was er geen alternatief voor het verkleinen van de publieke sector, het verlagen van de belastingen, het liberaliseren van de markten en het breken van de macht van de vakbeweging.

Als politieke techniek is het natuurlijk veel ouder en wijst het terug naar de ‘vorstenspiegels’ waarmee spindoctors tijdens de Italiaanse Renaissance hun broodheren aan de macht hielpen en hielden. Vraag: hoe zorg je ervoor dat je als vorst steun krijgt voor je volgende hachelijke militaire avontuur? Antwoord: je maakt de burgerij duidelijk dat niets doen geen optie is en agressie de enige kans op succes biedt. Eten of gegeten worden, de dood of de gladiolen: Machiavelli was er een meester in.

De logica van TINA staat echter op gespannen voet met de democratische beginselen. Democratie impliceert keuzemogelijkheden. Er moet gekozen kunnen worden tussen verschillende toekomsten, verschillende programma’s, verschillende partijen, verschillende kandidaten en verschillende oplossingen. Wie beweert dat er geen keuzemogelijkheden zijn, verklaart de democratie in feite dood en verwijst tegelijkertijd tegenstanders naar de schroothoop van de geschiedenis.

Deze ten principale ondemocratische denkfiguur mag zich sinds het uitbreken van de crisis bij Europese politici in een groeiende populariteit verheugen.

Neem het afscheidsboekje van Van Rompuy, Europa in de Storm. Daarin verhaalt de zichzelf voortdurend depreciërende maar ondertussen o zo zelfingenomen Belg van de turbulente vergaderingen waaraan hij tijdens de eurocrisis leiding moest geven. De portee van het verhaal is dat de Europese regeringsleiders de afgelopen jaren voor het eerst echt hebben ervaren wat het betekent om deel uit te maken van een muntunie en dat ze – zij het met veel vallen en opstaan, en zij het niet altijd met evenveel enthousiasme – uiteindelijk het ‘noodzakelijke’ hebben gedaan om de euro en daarmee het Europese project te redden. Zo heet het op pagina 47:

Vandaar dat een nieuw systeem van macro-economisch toezicht deel uitmaakt van onze crisisaanpak: het was noodzakelijk dat de Unie beter zou waken over de economieën van de lidstaten, hun competitiviteit, het risico van zeepbellen in de vastgoedsector en andere zwakke plekken.

En ook elders in het boek heten bankenunie, reddingspakketten, begrotingspact, Europees Semester, bezuinigingen en hervormingen ‘noodzakelijk’: voor het behoud van onze welvaart op de lange termijn, voor onze kinderen en, vooral, voor het welslagen van het Europese project.

Ook de hautaine bejegening van politieke tegenstanders die bij deze redenering hoort – wie het niet snapt is dom en wie er voor terugdeinst is laf – ontbreekt in het boek niet. De ‘noodzakelijke’ besluiten heten steevast ‘moedig’ omdat de desbetreffende regeringsleider daarmee expliciet indruist tegen de democratisch vastgestelde volkswil. In antwoord op criticasters die Van Rompuy en zijn politieke generatiegenoten gebrek aan politieke moed verwijten, schrijft hij:

In de laatste jaren kwam ik danig onder de indruk van de moed die regeringen opbrachten, van hun bereidheid om zwaar onpopulaire maatregelen te nemen in tijden van toenemend populisme… Ze kozen niet de weg van de demagogen of lafaards, maar ze verkondigden moedig de waarheid en ze verdedigden moeilijke maatregelen in het belang van hun land en de eurozone. Ze waren er volkomen van overtuigd dat ons gemeenschappelijke gevecht tegen de crisis een waardig hoger belang diende, omdat het de enige weg vooruit was.

Deze passage is om meerdere redenen onthutsend. Ten eerste vanwege de associatie van ‘moed’ met ‘onpopulair’. Van Rompuy legt hier een uiterst dubieus verband tussen de kwaliteit van een politicus (‘moedig’) en de aard van zijn besluiten (‘onpopulair’). Oftewel, de ware politicus laat zich niets gelegen liggen aan de wens van het volk – en al zeker niet ‘in tijden van toenemend populisme’. Ten tweede omdat, anders dan populistische ‘demagogen of lafaards’, de echte politicus zich beroept op ‘de waarheid’ en ‘het belang van het land en Europa’ – en dat zijn kennelijk ‘hogere’ belangen dan het dienen van de volkswil of het uitvoeren van het verkiezingsprogramma – nog afgezien van de stalinistische associaties die politici die zich met een beroep op ‘de waarheid’ tegen het volk keren, oproepen. En ten derde omdat Van Rompuy hier het gevoerde beleid expliciet verdedigt met een beroep op de stelling dat het ‘de enige weg vooruit was’, daarmee de essentie van democratische politiek, namelijk de mogelijkheid te kiezen uit alternatieven, achteloos van tafel vegend.

Helemaal bont maakt Van Rompuy het op pagina 58, waar hij zijn afkeer belijdt van het populisme – en laten we elkaar niet voor de gek houden: volgens de wet van de uitgesloten derde die het sterk gepolariseerde eurodebat beheerst, is iedere criticaster van het Europese project, hoe mild en beredeneerd ook, per definitie een euroscepticus en dus een populist. SP, Partij voor de Dieren, ChristenUnie, PVV, misschien zelfs Groen-Links – allemaal populisten.

Voor mij komt populisme neer op de valse belofte van een herstelde identiteit, de illusie dat je door grenzen te sluiten de klok kunt terugdraaien, de leugen dat je in de globale markt op jezelf kunt overleven zonder extra inspanning.

Populist is in deze definitie een ieder die ‘de enige weg vooruit’ van Van Rompuy afwijst en probeert de ruimte voor politieke deliberatie open te houden door te wijzen op alternatieven. Terug naar de natiestaat, restricties op vrij verkeer van kapitaal en/of arbeid, #nexit zijn de enige alternatieven die Van Rompuy in dit citaat ontwaart, maar er is natuurlijk geen reden het hiertoe te beperken. Veelzeggend zijn de termen die Van Rompuy gebruikt om zijn politieke tegenstanders mee aan te duiden. Eerder heetten ze al ‘lafaards’ en ‘demagogen’, hier verwijt Van Rompuy ze ‘valse beloftes’ te maken, ‘illusies’ te verkopen en zelfs ‘leugens’ te verspreiden.

Kort samengevat: er zijn geen alternatieven voor meer Europa en wie beweert dat die er wel zijn, kletst uit zijn nek. Ziehier het wereldbeeld van de Brusselse functionaris. Hij veracht de volkswil, wantrouwt de democratie en gelooft heilig in het eigen gelijk.

Wat er de afgelopen jaren in de eurozone is gebeurd, is de best gemaskeerde coup ooit. Een bankencrisis is als dekmantel gebruikt voor een gecoördineerde aanval op de verzorgingsstaat en de democratie – en geen mens die het in de gaten had. Vier jaar na het uitbreken van de eurocrisis zucht de eurozone onder een Duits, ordo-liberaal regime dat progressief begrotingsbeleid onmogelijk maakt, forse bezuinigingen en lastenverzwaringen op ondemocratische wijze afdwingt (trojka en Europees Semester), het domein van de markt alleen maar verder uitbreidt en onder het mom van concurrentievermogen een wedren naar de onderbetalingshel in gang heeft gezet. En dat na de diepste crisis van het kapitalisme sinds de jaren dertig!

Niets aan deze reeks van beslissingen was noodzakelijk. Waarom de banken niet genationaliseerd en opgebroken in plaats van het toezicht te europeaniseren? Waarom Griekenland niet failliet laten gaan in plaats van tegen elke prijs de crediteuren te beschermen? Waarom Ierse banken niet failliet laten gaan in plaats van de Ierse belastingbetaler te dwingen hun verplichtingen (aan Franse en Duitse banken) over te nemen? Waarom gewone Griekse burgers wel hun pensioentje ontnemen maar geen beslag leggen op de tegoeden van rijke Griekse reders in Londen – toch ook de hoofdstad van een Europese lidstaat? Waarom niet ten halve gekeerd in plaats van ten hele gedwaald toen duidelijk werd dat Europabrede bezuinigingen en lastenverzwaringen de Europese economieën alleen maar verder in het moeras drukten? Waarom de crisis wel gebruikt voor de europeanisering van het begrotingsbeleid en niet voor harmonisatie van de vennootschapsbelasting? Waarom wel de accijnzen op shampoo verhoogd en niet de belastingontwijkingspraktijken van de multinationals aangepakt? Waarom begrotingstekorten zwaarder laten wegen dan werkloosheidscijfers?

Er zijn er die menen dat het een complot is – al dan niet van de Bilderberggroep. En ik moet toegeven dat het er van tijd tot tijd verdacht veel op lijkt, zeker als je kijkt naar de rol van het Europese grootbedrijf bij het uitstippelen van de lange ontwikkelingslijn van de Europese Unie. Geheel conform het scenario van Naomi Klein’s ‘shock-doctrine’  is de crisis misbruikt om beleidsmaatregelen te nemen die onder normale omstandigheden ondenkbaar zouden zijn geweest. Van Rompuy schrijft het (vrij naar Rahm Emanuel) zelf: ‘regeringen kunnen alleen in slechte tijden stoutmoedig zijn’. Oftewel: ‘never let a good crisis go to waste.’ Want alleen wanneer het normale democratische proces door de ‘uitzonderingstoestand van de crisis’ is uitgeschakeld, kunnen overheden maatregelen nemen die indruisen tegen de belangen van de burgers – en die van het grootbedrijf juist behartigen.

Anderen beweren dat dit alles inherent is aan het ontwerp van de Unie. Omdat het vrijwel onmogelijk is alle lidstaten op een lijn te krijgen als het gaat om verdere integratie leidt ieder deelcompromis onvermijdelijk tot crises die de lidstaten vervolgens steeds opnieuw dwingen verder te gaan dan hun nationale belang hen influistert: Europa als uitkomst van struikelende instellingen die al vallend de eigen vervolmaking afdwingen.

Het heet de ‘methode-Monnet’ – en inderdaad figureert ook deze in het boek van Van Rompuy. Op pagina 28 heet het dat ‘het politieke project van de eenheidsmunt economisch ondermaats was uitgerust.’ Daarmee bedoelt Van Rompuy dat het instrumentarium voor bankentoezicht, de afwikkeling van failliete banken, het verstrekken van noodkredieten, begrotingscoördinatie, gemeenschappelijk economisch beleid – alles wat ‘noodzakelijk’ bleek (‘de enige juiste weg’) om de euro te redden – in het Verdrag van Maastricht schitterde door afwezigheid. Die historische fout, zo luidt de subtekst, is onder zijn voorzitterschap eindelijk hersteld.

Van Rompuy respectievelijk als pion van het grootkapitaal of als zetbaas van de Hegeliaanse ‘Wereldziel’ dus. Het blijft onbevredigend. Zeker gezien de apocalyptische termen waarmee hij zijn criticasters van repliek dient: ‘leugens’, ‘illusies’, ‘valse beloftes’, ‘demagogen en lafaards’. Dat is niet de taal van een cynische, sybaritische functionaris die zich heeft laten kopen door grootkapitaal of geschiedenis. Dat is de taal van een hartstochtelijke aanhanger van de historische opdracht van Europese integratie.

Ik vrees dat in iedere eurofiel een gelovige huist. De diepe emotionele betrokkenheid bij het Europese project waar hun heftige afkeer van kritiek blijk van geeft, wortelt in eschatologische heilsverwachtingen die tegen beter weten in op de pokdalige muren van de reëel bestaande Unie worden geprojecteerd. Als seculiere religie is het een wonderlijk amalgaam van vooruitgangsgeloof (goed, beter, best), moderniseringstheorieën (van jagers-verzamelaars naar kenniseconomie), eurocentrisme (Europa als lichtend voorbeeld van een post-militaire macht) en economische belangen (groot, groter, grootst als de telos van de menselijke geschiedenis). En zoals bij ieder geloof is de kern eerder emotioneel dan rationeel – en daardoor immuun voor rede en argumenten.

Dat geeft het eurodebat zijn schrille toon.

Ewald Engelen: Europese mythes. Boekje voor burgers. Editie Leesmagazijn, 2014. ISBN 978-94-91717-11-6

Deze nieuwssite is niet-commercieel, onafhankelijk en 100% gratis dankzij uw steun. We rekenen op uw fair share. Maandelijks, Jaarlijks, Eenmalig.

reacties

2 reacties

  • door Roland Horvath op zaterdag 24 mei 2014

    Schitterend en verbijsterend artikel. Meer EU is niet nodig, er is genoeg bevoegdheid om van alles te regelen. Wel moeten enkele zaken teruggedraaid of verschoven. De six pack/ begrotingscontrole, het ESM en de bevoegdheid van de EU Commissie om wetgeving van de lidstaten te veranderen. Een ministeriële verantwoordelijkheid. Het recht om wetsvoorstellen in te dienen voor het EU Parlement EP. Liefst een Raad van 2 verkozenen per lidstaat zoals de VS. Dan is de Raad vrijer ten opzichte van de regeringen vooral van de dictatuur van Duitsland en van de slaafsheid van de meeste anderen.

    Even dringend is een hervorming van de banken waar de EU geen aanstalten mee maakt. A/ 1/ De helft van de banken moeten overheidsinstellingen zijn. De banken moeten 2/ gespecialiseerd zijn in 1 bankfunctie bv krediet, 3/ een eigen vermogen hebben van minstens 10% van het balanstotaal, 4/ ze mogen niet te groot zijn om te falen en 5/ als ze niet uit de rode cijfers komen, moet men hen laten falen naar goede kapitalistische gewoonte: Creatieve destructie. En de overheid moet de beurs in handen nemen. De rol van de beurs moet teruggedrongen worden bv het short selling moet verminderd door bv de Tobintaks. Veel derivaten zijn nutteloos. Geld is een basisgoed dat te belangrijk is om het uitsluitend in private handen te laten want dan is er te weinig controle en kan gecreëerd geld stiekem overal terecht komen.

    B/ ...Overigens de overheid moet kunnen lenen bij de ECB zoals de banken en niet afhankelijk zijn van de kapitaalmarkt. ... De overheid moet de geldcreatie door de ECB in handen nemen: De ECB onder de bevoegdheid van het EU parlement. ... De banken controle door de EBA European Banking Authority niet door de ECB want die is betrokken partij. ... De bankenunie mag en kan niet gebruikt worden om falende banen te helpen, want dat is onmogelijk wegens de grootte van de geldhoeveelheden. Er is ook het ESM bedoeld om de banken bij te staan met geld van de overheden van de lidstaten, eveneens onmogelijk en ten andere niet de taak van de overheid. Zoals reeds gezegd, een bank, die in het rood blijft, mag falen.

    De EU heeft de laatste jaren alles verprutst wat kon verprutst worden: De economie mag niet voor iedereen werken. De EU is nu een antidemocratisch en antisociaal gedrocht. Als confederatie of federatie een karikatuur. Alles wordt geregeld naar de wensen van de GMO, die van de EU een goedkope werkplaats willen maken. Dat is wettelijk geregeld: de sixpack/ begrotingscontrole 2011, het ESM 2012 om banken te redden met overheidsgeld, de 'twopack' 2013 waardoor de EU commissie maatregels van de lidstaten kan veranderen. Dat alles om de GMO en dan vooral de banken te dienen. Mens, milieu en overheden zijn knechten, materiaal, wegwerpartikelen voor de GMO. Hiermee kunnen Sociale Zekerheid SZ, lonen en koopkracht afgebouwd worden zogenaamd voor het concurrentievermogen maar in feite ten bate van de exportwinst van de GMO. Er is nochtans een economische overcapaciteit, een overschot aan Materialen, Machines, Mensen. Daardoor is het niet nodig te besparen in VL/BE/EU. Dat doet de economie niet opbloeien ook niet na een paar jaar, het creëert een langdurige depressie/ deflatie zoals nu in Griekenland.

    Het is verbijsterend te moeten constateren dat het EU bestuur voorop Merkel en Van Rompuy schitteren door onbekwaamheid, naïviteit, groepsdenken, tunnelvisie en niet door out-of- the- box denken. Bijvoorbeeld, de eurocrisis, die nooit bestaan heeft want de euro is -te- hard, is volgens hen te wijten aan overheidsschuld, die altijd een goede belegging was, uiteindelijk resulteert in een geldtransfer van arm naar rijk en voor het overige niet hinderlijk is. Ze zijn zich niet bewust van de ramp die ze in de EU creëren gedurende tientallen jaren. Ze kunnen ook niet bij leren want ze weten het beter. Zo ongeveer het hele EU bestuur = 95% ervan mag dezelfde lof toebedeeld krijgen. Het EU bestuur is niet alleen de Commissie, de Raad en het Parlement maar ook de 10.000 leden van de 28 regeringen en parlementen van de lidstaten.

  • door Frank Roels op maandag 26 mei 2014

    Engelen heeft natuurlijk gelijk, door Herman VR eens goed te kijk te zetten met diens eigen citaten. In Vlaanderen noemen we zo iemand "een tsjeef", die met idealistisch taalgebruik iets anders verbergt, nl de afbraak van sociale bescherming en openbare dienstverlening, en het strelen van de ondernemers. De vraag van Roland H, méér of minder Europa, is op zich inhoudsloos. Het moet erover gaan, WELKE maatregelen op europees niveau, en welke ev op nationale niveaus genomen worden. Maar de speelruimte in deze laatste is al fel ingekrompen, door de achtereenvolgende verdragen die bindend zijn. Zo is er in de eurozone maar 1 bank meer, die geldcreatie mag uitvoeren, de ECB (het ligt helemaal anders in de UK, Denemarken, Zweden die nog hun eigen munt drukken). Om terug overheidsbestedingen in te zetten tegen de werkloosheid en sociale afbraak, is een gezamenlijke europese wetgeving nodig (bvb. tegen de belastingsontwijking en paradijzen), en een financiering van nationale overheden en publieke agentschappen door de ECB. Alle plannen met enige ambitie bewegen zich op Europees niveau. Natuurlijk is daar nu geen meerderheid voor; de conservatieven blijven de grootste fractie. Maar we moeten beginnen met de alternatieve ideeën en plannen te verspreiden en te verdedigen. Zie bvb. http://www.social-europe.eu/2014/04/unemployment-in-europe/ http://www.progressiveeconomy.eu/content/resolving-unemployment-0

Het is niet langer mogelijk om te reageren.

Lees alle reacties