about
Toon menu
Reportage

Gentrificatie: nieuwe bedreiging voor favela's?

De favela's van Rio de Janeiro kennen een lange geschiedenis. De eersten kwamen meer dan honderd jaar geleden tot stand, vaak op steile heuvelwanden in en rondom Rio. Vidigal, een favela in het zuiden van Rio, ontstond als een kleine vissersgemeenschap in het begin van de jaren 60 van vorige eeuw. Decennialang was het een no-go-area gecontroleerd door drugstrafikanten.
woensdag 14 mei 2014

Vindt u dit artikel de moeite? Geef ons dan uw fair share.

Sinds er in 2012 een basis van de UPP (pacificatie-eenheid van de politie) werd geïnstalleerd, verandert Vidigal in sneltreinvaart. Vastgoedprijzen exploderen want investeerders en speculanten hopen ook hun graantje te kunnen meepikken. Toch brengen lang niet al deze veranderingen voorspoed voor de originele inwoners van de favela. De veelbesproken term 'gentrificatie' - revitalisatie van een buurt waarbij ze interessanter wordt voor rijkere bevolkingsgroepen  - doet dan ook hier zijn intrede.

De Brits-Braziliaanse Theresa Williamson stichtte in 2000 Catcomm (Catalytic Communities), een denktank en ngo die zich inzet voor de duurzame ontwikkeling van favela's. Samen met buurtorganisaties organiseert Catcomm onder andere een reeks debatten om de lokale bevolking te horen en te informeren over de recente veranderingen in hun favela. Zo kwamen deze week een aantal ondernemers die zich recentelijk in Vidigal vestigden hun projecten presenteren en verdedigen bij de inwoners.

Gentrificatie in favela's

Volgens Williamson zijn er zijn een aantal factoren die Vidigal bijzonder aantrekkelijk maken. “Ten eerste is Vidigal gelegen tussen de twee zeer welvarende buurten, Leblon en São Conrado. Daarnaast is het een relatief kleine gemeenschap. Er heerst nog vaak de veronderstelling dat favela's inhumane plaatsen zijn waar niemand wil vertoeven, maar juist het feit dat deze plekken gentrificeren toont aan dat dit niet het geval is.

Daarnaast wordt gentrificatie al te vaak beschouwd als een onvermijdelijk en natuurlijk proces. Volgens mij is het echter geen van beiden. Op vele plaatsen in de wereld is er een wettelijk kader voor de vastgoedmarkt. In Brazilië is die regulering echter zo goed als onbestaande.

Favela's in Rio vormen eigenlijk een natuurlijk reactie op het gebrek aan betaalbare huisvesting. Terwijl 23 procent van Rio's bevolking in favela's leeft en 20 tot 30 procent zich geen hypotheek kan veroorloven ontvangt 24 procent van de Londenaren huursubsidies. Door de bijna onbestaande regulering van de vastgoedmarkt in Brazilië was het historische antwoord op het gebrek aan huisvesting het bouwen van favela's.

De zogenaamde gentrificatie die tegenwoordig in favela's gebeurt, zou je dus kunnen vergelijken met het gentrificeren van sociale huisvesting waarbij betaalbare huisvesting wordt opgekocht door de middenklasse en rijken. Er bestaan verschillende manieren waarop de overheid zou kunnen interveniëren en reguleren. Zo zou ze quota kunnen instellen of het huidige systeem van individueel eigendomsrecht inruilen voor het geven van collectief eigendomsrecht aan associaties. De opvatting dat gentrificatie iets onvermijdbaar en natuurlijk is, is volgens mij dus totaal achterhaald.”

Blijven of verhuizen?

Guti Fraga, stichter van het lokale theatergezelschap 'Nós Do Morro' en huidig voorzitter van Funarte (Nationale Stichting voor de Kunsten) hoopt dat Vidigal erin slaagt zijn eigenheid te behouden met zoveel mogelijk oorspronkelijke bewoners.

“We moeten goed communiceren met de burgers die hier al langere tijd wonen en ze proberen te adviseren om hun huis niet te verkopen. Ik ben ervan overtuigd dat voor velen in Vidigal wonen een zeer bewuste keuze is. Ik heb 40 jaar in Vidigal gewoond en was één van de eersten om een mix te creëren tussen favela en 'non-favela' (een mix tussen bewoners van favela en de zogenaamde asphaltado's, buiten de favela, nvda). Ik zag nooit een verschil tussen deze mensen. Volgens mij hebben gevoelens geen sociale klasse, politieke overtuiging of religie. Ik heb tijdens mijn gehele leven altijd mijn gevoel gevolgd en ik denk dat de nieuwe inwoners die zich nu in Vidigal vestigen ook deze overtuiging moeten nastreven.”

Ook Theresa Williamson is ervan overtuigd dat het grootste deel van de inwoners best tevreden is met het leven in de favela. “Tijdens één van de vorige debatten waren er bewoners die zeiden dat ze koste wat het kost hun favela willen behouden. Hiermee drukken ze hun liefde uit voor de favela als samenlevingsvorm.

Gezien de snel stijgende vastgoedprijzen en kosten van andere voorzieningen is de grootste vraag die velen zich tegenwoordig stellen of ze wel in staat zullen zijn om hier te blijven wonen. Sommigen verkopen hun huis omdat ze denken dat 200 000 real (€65 000) een bom geld is.

Maar uiteindelijk komen ze terecht in een buurt met slechte infrastructuur, misschien gecontroleerd door milities op meer dan twee uur van hun werk. Uiteindelijk blijkt dan vaak achteraf dat verhuizen niet te beste oplossing was. Dat zijn juist de zaken waarover we de mensen op dit moment proberen te informeren.”

Donna Cleusa werd geboren in Vidigal. Voor haar is vertrekken uit haar favela absoluut geen optie. “Ik hou van Vidigal om verschillende redenen. Natuurlijk zijn er ook zaken die we moeten herzien, zoals de drugsverslaafde jongeren in de straat. We moeten hen helpen en van behandelingen voorzien.”

Ondanks de recente speculatie op de vastgoedmarkt in Vidigal is verhuizen voor haar ondenkbaar. “Mijn huis werd dankzij zeer veel opofferingen steen voor steen gebouwd. Ik verdiende het minimumloon en heb mijn huis zelf geconstrueerd. Mijn hele familie woont er nu. Geen haar op mijn hoofd dat eraan denkt om het voor een grote som geld te verlaten.”

Destigmatiseren is prioritair

Toch ziet ook Theresa Williamson de vele uitdagingen die Vidigal samen met vele andere favela's zal moeten aangaan. “Ten eerste moeten we de favela's destigmatiseren. In plaats van ze te vernietigen moeten we ze waarderen voor hun kwaliteiten en de uitdaging aangaan om deze kwaliteiten te behouden en te verbeteren.

Een tweede zaak is de betaalbaarheid garanderen door middel van meer regulatie op de vastgoedmarkt. De belangrijkste kwaliteiten van een favela zijn totaal tegenovergesteld aan de sociale huisvestingsprojecten die de overheid probeert aan te bieden.

Favela's hebben een bijzonder publiek karakter waarbij dynamiek centraal staat. Op die manier is een favela in staat om zichzelf te kneden. Daarnaast is er de architectuur die zeer georiënteerd is op voetgangers waardoor mensen elkaar vaak op straat ontmoeten en kinderen vrij kunnen rondlopen.

Het is een plek waar buurtbewoners elkaar echt kennen en waar elke steen die je ziet op een zeker moment in de geschiedenis is aangelegd door een inwoner van diezelfde buurt.

De sociale huisvesting van de overheid daarentegen wordt ver van het centrum gebouwd, langs drukke invalswegen. De beschikbare publieke ruimte is er nog schaarser dan in de favela's, mensen leven er relatief geïsoleerd, kunnen er geen eigen zaak opstarten en ga zo maar door. Al deze regels vormen een enorme beknotting van de vrijheid van de bewoners en staan totaal haaks op alle kwaliteiten die een favela biedt.”

Ten gevolge van de nieuwe plannen van de Braziliaanse overheid omtrent favela's werden al zo'n drieduizend families uit hun huis gezet en nog minstens tienduizend andere hangt hetzelfde lot boven het hoofd.

Toch denk Theresa Williamson dat het niet zo'n vaart zal lopen. “Paradoxaal genoeg zijn Braziliaanse burgers heel sterk beschermd tegen uithuiszettingen. Wat we nu echter zien is dat de wereldbeker en de Olympische Spelen een voorwendsel creëerden voor de regering om deze wetten te kunnen negeren.

Tijdens de twintig jaar voorafgaand aan de toekenning van de Olympische Spelen werd bijna niemand uit zijn huis gezet omdat het legaal gezien zo goed als onmogelijk was geworden. Ik geloof dat we na de Olympische Spelen terugkeren naar een rechtsstaat.

Ik denk dus niet dat al deze gemeenschappen vernietigd zullen worden, tenzij de wetgeving wordt gewijzigd. Daarnaast zijn er al verschillende voorbeelden van favelabewoners die naar de rechtbank trokken en gelijk kregen inzake hun uithuiszetting.”

Gebrek aan erkenning

“Het is onmogelijk te denken dat je de inwoners van favela's zomaar kan wegdenken uit de stad. Daarnaast zijn deze bewoners vastgeroest in onze cultuur. Ze bouwden mee aan de stad rondom ons en het enige wat ze uiteindelijk vragen is dat er rekening met hen wordt gehouden.

De vraag die ik me stel is of de autoriteiten zich dat vroeg of laat zullen realiseren. Het gebrek aan erkenning is één van de redenen waarom we voor eerst in jaren stijgende criminaliteitcijfers hebben en de protestbewegingen agressiever worden.

Ik zie geen verbetering met betrekking tot criminaliteit en geweld tot er een oplossing zal gevonden worden voor deze dieperliggende onderwerpen. Als je die uitdaging durft aan te gaan, de kwaliteiten van informele huisvesting erkent en er een nuttig, functioneel deel van de stad van maakt, kan je de favala's integreren in het stedelijk weefsel. De mensen hier zijn het zat om beschouwd te worden als tweederangsburgers. “

reageer

Er zijn nog geen reacties op dit artikel.