Meer dan ooit heeft de wereld nood aan onafhankelijke journalistiek.

Meer dan ooit is het nodig om een tegengeluid te laten horen.

Steun daarom DeWereldMorgen.be

Ja, ik doe een gift

about
Toon menu

Zygmunt Bauman in Amsterdam, Hartmut Rosa in Brussel

Het is maar een kleine moeite: drie kwartier voor de aanvang van de lezing plaatsnemen in de zaal waar een van de grootste denkers zal spreken. Meteen ook de start van de ‘G8 van de filosofie’: een ambitieus evenement in Amsterdam afgelopen vrijdag 18 april waar acht mondiale topdenkers in verschillende settings tot ’s nachts in dialoog gingen.
dinsdag 22 april 2014

Vlot maar behoedzaam begeeft de 89-jarige Zygmunt Bauman zich naar zijn stoel op het verhoog. Dat hij nog verrassend snel van geest is en gevat uit de hoek komt, wordt al duidelijk na de eerste (niet echt intelligente) vraag van zijn gesprekspartner, de Nederlandse filosofe Rosan Hollak. Ze vraagt hoe Bauman het heeft klaar gekregen om 55 boeken te schrijven in zijn leven. De denker antwoordt: we gaan het toch niet over het kwantitatieve hebben, dat is niet relevant, en daar zijn we trouwens veel te veel mee bezig in onze samenleving.

Het is ironisch genoeg een pluspunt in deze context dat Bauman wat hardhorend is: hij vervolgt gewoon zijn boeiend discours over vragen heen die je soms de wenkbrauwen doen fronsen. Al gauw komen we op zijn hoofdthema: de vloeibare moderniteit. In onze samenleving zijn alle vaste bakens de laatste decennia gesmolten, ja verdampt, tot flexibele situaties.

Hadden onze ouders nog bijvoorbeeld uitzicht op een ‘job voor het leven’, dan betekent nu de uitverkoren loopbaan – carrière maken in Silicon Valley – dat je gemiddeld om de acht maanden van job verandert. En een jongere die vandaag aan zijn loopbaan begint, zal gemiddeld elf keer van job (moeten) veranderen. Klinkt verleidelijk, die grote diversiteit, maar ze betekent wel dat telkens je opgedane ervaring en vaardigheden niet meer voldoen. En elke keer de mogelijkheid dat het deze keer niet lukt om de hoek loert. 

Vrijheidsgraden

Deze toegenomen flexibiliteit kadert Bauman in de grote verschuiving in de Westerse samenleving die zich volgens hem heeft voltrokken in de twintigste eeuw. De startpositie is er een waarbij onze beschaafde samenleving heel wat zekerheden biedt (denk aan die job voor het leven), maar de vrijheidsgraden van een individu erg beperkt zijn. En uiteraard is je maatschappelijke positie hierbij belangrijk.

Onwillekeurig moet ik hierbij denken aan het boek Oorlog en Terpentijn van Stefan Hertmans. In het levensverhaal van zijn grootvader krijgt deze, als hij als tiener in een ijzergieterij moet werken, de keuze voorgeschoteld van de pastoor. Er blijken twee mogelijkheden te zijn om uit zo'n uitzichtloze situatie te ontsnappen: pastoor of soldaat worden. Honderd jaar later is de situatie op heel wat vlakken helemaal omgedraaid. In ons eindeloos verlangen naar vrijheid (in de keuze van job, partner, woonplaats, …) hebben we heel wat zekerheden opgegeven. Van een tekort aan keuzevrijheid toen zucht de hedendaagse mens nu onder de druk van keuzedwang.

Of zoals Bauman het samenvat: vrijheid heeft als metgezel risico’s. En terwijl we in feite in grotere zekerheid leven – zo is er nauwelijks nog sprake van oorlogsdreiging of het risico dat je buur je een mes in de rug steekt – voelen we ons onzekerder dan ooit. De kans loert bijvoorbeeld elk moment om de hoek dat bijvoorbeeld het bedrijf waar je werkt, los van hoe goed jij of het bedrijf presteert, wordt gesloten in het kader van globale strategieën van multinationals en speculatieve kapitaalmarkten. 

En deze laatste situatie markeert de tragische situatie waarin onze democratie zich volgens Bauman in bevindt: de scheiding tussen macht en politiek. Is het eerste het vermogen om getting things done, dan is het tweede de plek waar we beslissen welke dingen er gedaan zouden moeten worden. En ja, de politiek schermt nog wel met de zaken die ze zou willen realiseren, maar heeft haar macht verloren aan supranationale instellingen en multinationals.

Dubbel gezicht

Deze analyse leidt ook tot een genuanceerde kijk op de Europese Unie. Bauman stelt dat Europa er ten dele in slaagt een beschermende haven te zijn voor de natiestaten, die anders nog meer onder druk van mondiale bedrijven zouden staan. Tegelijk moet Europa onderhandelen met de machten op de financiële markten. Europa heeft dus een dubbel gezicht, maar het is wel het belangrijkste laboratorium om nieuwe instrumenten uit te testen om met de huidige situatie om te gaan.

Sowieso is Europa al een krachttoer, omdat het manieren omvat die toelaten om op vredevolle en positieve wijze met elkaar samen te leven, zonder onze verschillen te vernietigen. Een doorleefde uitspraak van deze wijze oude man, die weet wat het is als verschillen niet constructief maar destructief worden aangewend. Zo werd hij geboren in Polen uit een Joods gezin dat, als in 1939 de nazi’s binnenvallen, moet vluchten naar de Sovjet-Unie. Na de oorlog studeert hij aan de Universiteit van Warschau en bouwt er een carrière uit als docent.

In 1967 laait in Polen het antisemitisme weer op, gestimuleerd door het communistische regime. Bauman verliest zijn leerstoel aan de universiteit en vertrekt naar Israël om er les te geven aan de Universiteit van Tel Aviv. Ook daar wordt hij niet ten volle aanvaard, aangezien hij erg kritisch staat ten aanzien van het zionisme. Daarom trekt hij finaal in 1971 naar de Universiteit van Leeds tot het einde van zijn carrière. Daar zal hij, tot de dag van vandaag, onze hedendaagse samenleving kritisch onder loep nemen onder de noemer van Liquid Modernity en verschillende generaties intellectuelen inspireren. 

Versnelling

Een denker die zeker beïnvloed is door Bauman is de Duitse socioloog Hartmut Rosa. Hij kijkt naar onze samenleving vanuit het perspectief van de tijd, en ziet een versnelling op alle vlakken. Terzijl Bauman beschrijft hoe alle zekerheden stilaan verdampen, analyseert Rosa de voortdurende versnelling die ertoe leidt dat alles meer tijdelijk wordt. In beide gevallen is onzekerheid het gevolg. Rosa onderscheidt drie categorieën van versnelling: de technische, die van sociale verandering en die van het levenstempo.

De technische versnelling is de meest evidente: nu dat we met het vliegtuig in plaats van de zeilboot naar New York gaan, is een citytrip over de oceaan mogelijk geworden. En door de e-mail lijkt een handgeschreven brief een anachronisme uit ver vervlogen tijden. De versnelling van sociale verandering gaat over versnellingen van de samenleving zelf, die leidt tot de inkrimping van het heden. Versnelling betekent hier dat de ‘houdbaarheidsdatum’ van onze ervaringen en verwachtingen steeds korter wordt. En dat kan je makkelijk zelf testen: neem je adresboekje en tracht te voorspellen hoeveel koppels, adressen en telefoonnummers binnen vijf jaar nog actueel zijn?

De krimp toont zich helder aan de hand van het gezin en het werk. In de periode voor de Industriële Revolutie bleven deze stabiel over generaties heen. Familiestructuren bleven bewaard en vaak oefende de zoon het beroep van de vader uit. In de industriële periode, tot ongeveer 1970, blijven gezin en werk nog één generatie stabiel: echtscheidingen waren zeldzaam en veel mensen hadden een job voor het leven. Vandaag de dag is de flexibiliteit eigen aan het gezin en het werk. Een relatie duurt een liefde lang, je huidig werk tot de volgende jobkans of bedrijfsherstructurering.

De versnelling van het levenstempo ten slotte handelt over het aantal zaken dat we per tijdseenheid doen, of willen doen: ongeveer iedereen in onze samenleving voelt de nood om meer te doen in minder tijd. We droomt er niet van multitasken? Is ons leven niet ‘druk, druk, druk’? 

Toekomstverhaal

Rosa heeft een duidelijke boodschap voor onze samenleving. Door de toenemende versnelling en flexibilisering werken we steeds harder, ook in onze vrije tijd, om in feite ter plaatse te blijven trappelen. De 'razende stilstand' noemt hij dat met Virilio: we razen door het leven terwijl er geen ruimte meer is voor een toekomstverhaal.

Voor Rosa ondermijnt de dynamisering van onze wereldinterpretaties de neiging en de mogelijkheid om zich stukjes wereld eigen te maken en ons verrijkende relaties op te bouwen, en verhoogt daarmee de waarschijnlijkheid van vervreemdingservaringen. Zo vormt de voortdurende dynamisering het dynamiet onder onze duurzame relaties. De prijs daarvoor is echter een permanente rusteloosheid.

De opdracht is duidelijk. Willen we terug een zingevend verhaal als samenleving uitbouwen, werk maken van de transitie naar een duurzame samenleving, dan zal verlangzaming hoog op de maatschappelijke agenda moeten komen. Enkel zo zullen we in staat zijn om onze wereldrelaties te herzien, waarbij we ons de wereld opnieuw met succes met eigen maken, wat zowel een politieke opdracht is als een herijking van het concept van wat succesvol leven is.

Op 27/4 debatteren Hartmut Rosa, Riet Ory (Femma) en Jeroen Olyslaegers over deze problematiek op Het Groene Boek in Kaaitheater Brussel. (www.hetgroeneboek.be)

Deze nieuwssite is niet-commercieel, onafhankelijk en 100% gratis dankzij uw steun. We rekenen op uw fair share. Maandelijks, Jaarlijks, Eenmalig.