about
Toon menu

Adieu Ernesto Laclau (1936-2014)

Zondag stierf Ernesto Laclau op 78-jarige leeftijd. Een naam die bij het grote publiek misschien niet meteen een belletje doet rinkelen, maar een monument binnen het hedendaagse linkse denken. Laclau is iemand wiens invloed verder reikt dan de naamsbekendheid en die de hedendaagse coördinaten van het politiek-filosofische debat heeft gewijzigd. Een portret bij wijze van afscheid.
maandag 14 april 2014

Het denken van Ernesto Laclau bouwde sterk voort op dat van Antonio Gramsci. Wat Laclau – net als Gramsci – interesseerde, was hoe macht werkt, hoe macht zichzelf in stand houdt en hoe bepaalde groepen in de samenleving erin slagen om de macht te veroveren. Het antwoord van Laclau: politieke macht wordt verworven wanneer een particuliere groep zich kan opwerken als verdediger van het algemene, universele belang. Dit is waar de notie hegemonie, een cruciaal begrip in het oeuvre van Laclau, naar verwijst.

Politiek engagement

Die focus op hoe politieke macht werkt, zorgt ervoor dat de lijn tussen politiek denken en politiek handelen vervaagt in het werk van Laclau. Theorie in praktijk raken elkaar, volgens Laclau, om de eenvoudige reden dat het politieke denken altijd concrete politieke implicaties heeft. Dit geldt ook voor Laclau's leven. In een interview verklaarde hij dat gans zijn politieke denken zijn oorsprong vindt in zijn politiek engagement als student. Als politiek denker heeft hij steeds op die ervaring teruggegrepen:

“Wanneer ik vandaag […] de geschriften van Lacan lees, dan denk ik niet aan literaire of filosofische voorbeelden. In plaats daarvan denk ik aan de discussies binnen de Argentijnse vakbond, de clash tussen verschillende slogans op een betoging of de debatten tijdens een partijcongres. Gedurende zijn gehele leven keerde Joyce steeds terug naar zijn eerste belevenissen in Dublin, voor mij zijn het de jaren van politieke strijd in het Argentinië van de jaren zestig die de ultieme referentie vormen.”i

Voorbij het proletariaat

Ernesto Laclau groeide op in het Argentinië van Peron en was gefascineerd door het politieke fenomeen van het Peronisme. In 1958 werd hij lid van de Argentijnse socialistische partij en nam later het leiderschap op zich van een splintergroep ter linkerzijde van de socialistische partij. Hij was tevens hoofdredacteur van het partijblad, Lucha Obrera.

De jaren 1960 waren in Argentinië een periode van politieke chaos en instabiliteit. Presidenten, coups en volksopstanden wisselden elkaar af. Het was een tijd die werd gekenmerkt door steeds wisselende allianties gesmeed tussen de verschillende politieke fracties. Al snel merkte Laclau dat de traditionele Marxistische leer tekortschoot om de politieke situatie in zijn thuisland te analyseren.

Laclau kwam tot de conclusie dat het regide klassenreductionisme van het orthodoxe Marxisme moest worden verlaten. De arbeidersklasse heeft geen vaste, objectieve belangen en is als klasse ook geen vaste identiteit. Het is een politiek betoog dat ervoor zorgt dat arbeiders zich als arbeiders zien met bepaalde specifieke belangen. Dit verklaart waarom arbeiders zich – bij gebrek aan mobiliserend links discours – aan rechtse krachten kunnen liëren. Wat het traditionele marxisme vergeten is, aldus Laclau, is het belang van de politiek zelf: het politieke handelen valt niet te reduceren tot economische verhoudingen.

Post-Marxisme

Het zijn die inzichten die Laclau samen met zijn partner Chantal Mouffe verder uitwerkte in het baanbrekende boek Hegemony and Socialist Strategy (1985). Het boek luidde de definitieve distantie in ten opzichte van het traditionele marxisme. Een marxisme dat volgens Laclau en Mouffe steeds dogmatischer, essentialistischer en reductionistischer was geworden. Het boek werd zowel verguisd als gelauwerd, en betekende de internationale doorbraak van Laclau als filosoof.

In Hegemony and Socialist Strategy profileerde Laclau zich uitdrukkelijk als een post-Marxist. Laclau's denken was een denken dat nog steeds vertrok vanuit Marx, maar tegelijk Marx achter zich liet. Niet vanuit een afkeer van Marx, maar net vanuit een herwaardering voor Marx als filosoof. De filosofie van Marx was volgens Laclau een 'open' filosofie en geen gesloten leer. Een filosofie die naargelang de tijdsgeest kon en moest kritisch herdacht worden. Dat nam op geen enkele manier weg dat Laclau zich gedurende zijn ganse leven heeft geprofileerd als hevig anti-kapitalist.

De herontdekking van de democratische erfenis

Eén van de meest cruciale bijdrages tot de filosofische hernieuwing van het marxisme, was Laclau's rehabilitatie van de democratische erfenis. In tegenstelling tot vele marxistische stemmen beschouwde hij de democratie niet als een puur burgerlijk regime. Mensenrechten, parlementarisme, de representatieve democratie en de rule-of-law waren voor Laclau niet de ideologische uitdrukking en maskering van klassenverhoudingen, maar stuk voor stuk emancipatorische overwinningen.

Het wil helemaal niet zeggen dat Laclau de manier waarop de bestaande democratie vandaag de dag geïnstitutionaliseerd is, zomaar aanvaardde. Wel integendeel. Hij pleitte doorheen zijn werk voor een radicalisering van de democratische erfenis. De democratie moest verder verdiept en uitgebreid worden door middel van volkse mobilisatie. Een strijd die volgens Laclau zeker en vast heftig mocht zijn en eventueel flirtte met de grens van het wettelijke.

De revolutie van onze tijd

Het is de verdienste van Laclau geweest om, althans op filosofisch vlak, het stoffige marxisme van de jaren zeventig een nieuw, hedendaags elan te geven en om de politieke en democratische theorie terug in het hart van het linkse denken te plaatsen.

Meer dan ooit lijkt het erop dat Laclau's inzichten profetische waarde hebben. Nieuwe sociale bewegingen als Occupy en de Indignados staan niet langer te zwaaien met het Rode Boekje of Das Kapital, maar met een manifest waarin fundamenteel democratische beginselen staan verwoord. Stéphan Hessel, die met Indignez-vous de stem van een generatie vertolkte, had het niet over de komst van een klassenloze samenleving, maar over fundamenteel respect voor de mensenrechten. De linkse strijd die op dit momenten in de straten van Europa wordt gevoerd, is er één die de les van Laclau (ten dele) ter harte heeft genomen.

i Marchart en Critchley (ed.), Laclau: a Critical Reader, 19-20.

Deze nieuwssite is niet-commercieel, onafhankelijk en 100% gratis dankzij uw steun. We rekenen op uw fair share. Maandelijks, Jaarlijks, Eenmalig. Giften vanaf 40 euro zijn fiscaal aftrekbaar.