about
Toon menu
Analyse

Griekenland: neoliberalisme als sociale necrofilie

Panayota Gounari is een Griekse die als professor toegepaste linguïstiek werkt aan de universiteit van Massachusetts (Boston). In deze tekst geeft ze een impressie over wat er met haar geboorteland gebeurd is sinds de crisis er genadeloos toesloeg. Ze heeft het over neoliberalisme als een ideologie van de dood en het tragische lot van vele landgenoten.
donderdag 3 april 2014

Vindt u dit artikel de moeite? Geef ons dan uw fair share.

In Griekenland vindt het meest recente en meest verregaande neoliberale experiment plaats ter wereld. Als Chili het laboratorium was voor de eerste fase van het neoliberalisme, dan is Griekenland het laboratorium voor een nieuwe, nog hardere implementatie van het neoliberalisme.

Op radicale en gewelddadige wijze werd Griekenland omgevormd tot een land waarin menselijk leven werd weggesmeten in de vuilnisbak van het globale kapitalisme. Ik ben getuige van een nieuwe vorm van sociale necrofilie die de werkruimte, de publieke ruimte en het leven zelf oppeuzelt. Ik krimp ineen wanneer ik woorden hoor als ‘opoffering' of ‘redding’. Dan vraag ik me af: wiens redding en wiens opoffering? Als ik Antonis Samaras, de Griekse eerste minister, hoor verkondigen dat Griekenland een succesverhaal is, dan vraag ik me af: wiens succesverhaal? De cijfers zijn veelzeggend in dit verband.

Harde cijfers

Volgens Eurostat (2012) leeft 31 procent van de Grieken in armoede. Kinderarmoede is met 11,8 procent gestegen: in 2011 kende Griekenland 465.000 arme kinderen. De Griekse welvaartsstaat werd vernietigd door draconische besparingen op lonen en pensioenen, door massale ontslagen en het op grote schaal schenden van verworven sociale rechten. Collectief sociaal overleg is beëindigd sinds 14 mei 2013. Het werd vervangen door een systeem van individuele contracten waardoor werknemers de gijzelaars van hun werkgevers worden.

Sinds begin 2011 hebben 113.268 Grieken hun telefoonaansluiting opgezegd omdat ze de kosten niet langer kunnen betalen. Doordat de prijs van elektriciteit met 19 procent is gestegen, leven er nu 350.000 mensen zonder elektriciteit in Athene. Bijkomende belastingen op eigendom zorgen ervoor dat eigenaars van een huis als het ware weer huur moeten betalen voor hun verworven eigendom. Dit heeft een vernietigend effect op de middenklasse. De levenskwaliteit van de Grieken gaat razendsnel achteruit.

Sociale necrofilie: economie van de dood

Het neoliberale experiment dat werd losgelaten op Griekenland schept slechts dood en vernieling. Het komt overeen met een vorm van sociale necrofilie. Met sociale necrofilie bedoel ik de botte en georganiseerde poging van binnenlandse en buitenlandse machthebbers om een economisch beleid te implementeren dat resulteert in fysieke, materiële, sociale en financiële vernietiging van menselijke wezens. Een beleid dat de dood promoot, zowel op symbolisch als fysisch vlak. Het doel van het kapitalistische offensief, verpakt in een neoliberale doctrine, is het vernietigen van de meest kwetsbare lagen van de bevolking.

Erich Fromm, een filosoof uit de Frankfurter Schule, definieerde necrofilie als “de passionele aantrekkingskracht tot al wat dood, vergaan, weerzinwekkend en ziekelijk is; het is de passie om het levende om te vormen tot het niet-levende; de passie om te vernietigen omwille van de vernietiging (…) Het is de passie om levende structuren te verscheuren.”

Sociale necrofilie moet we begrijpen als de toestand van verval, van materiële en sociale degeneratie van de samenleving en vernietiging van de sociale structuren. Een staat waar ziekte en dood voortdurend op de loer liggen ten gevolge van een op stervens na dode economie.

De dood van die economie kwam er niet zomaar. Ze is het resultaat van politieke keuzes en staat ten dienste van profijt voor grootbanken en multinationals. De liefde voor de dood of de politiek van sociale necrofilie uit zich in twee maatschappelijke fenomenen:

a) de opkomst van het fascisme en

b) de schokkende toename van ziekte, zelfmoord en verslaving sinds het begin van de crisis.

Fascisme

Tijdens de Griekse crisis ontstond een nieuwe vorm van fascisme. De verkozen Griekse regering heeft systematisch de grondwet geschonden en de fundamenten van de parlementaire democratie op losse schroeven gezet. Er ontstond een parallel systeem van wetgeving. Door middel van zogenaamde ‘dringende legislatieve decreten’ heeft de regering privatiseringen en uitverkopen doorgedrukt. Daarenboven heerst er een institutionele instabiliteit: wetten veranderen om de haverklap en gestemde wetten werken vaak op retro-actieve wijze.

De Griekse politiek schuift steeds meer op richting militarisme en autoritarisme. Terwijl de publieke sector te maken krijgt met massale ontslagen, spendeert de Griekse staat steeds meer geld aan het opleiden en inhuren van ordehandhavers. Daar komt bij dat er sterke linken bestaan tussen de politie en het neo-nazistische Gouden Dagenraad.

Lichaam in verval

De sociale necrofilie in Griekenland komt ook duidelijk tot uiting in de steeds verdergaande degeneratie van de fysieke toestand van individuele mensen: ziekte, ondervoeding, drugmisbruik, HIV en zelfmoord. Mensen zoeken in vuilnisbakken om iets te eten te hebben. Er zijn overal daklozen, slums duiken op in het centrum van Athene. Als je zuidwaarts, richting het centrum van Athene wandelt, zie je duizenden mensen in rijen wachten bij soepbedelingen. Voor velen is dat de enige maaltijd van de dag.

Het aantal zelfmoorden blijft toenemen. Gedurende de laatste vijf jaar prijkte Griekenland bovenaan in de statistieken over zelfdoding. Depressies en mentale ziekten nemen alarmerend toe. Een recente studie van de universiteit van Ioannina toonde aan dat 1 op de 5 mensen die in financiële problemen zitten, psychopathologische symptomen ontwikkelt. Het aantal HIV-besmettingen steeg met 200 procent. Tegelijkertijd werd drastisch bespaard op het budget voor psychiatrische instellingen, afkickcentra en andere sociale voorzieningen. De overheid probeert zich te ontdoen van kwetsbare sociale groepen zoals seropositieven, psychiatrisch zieken en druggebruikers.

Door een toeslag van veertig procent te vragen op stookolie, heeft de regering duizenden gezinnen in de kou gezet deze winter. Mensen zochten hun toevlucht tot houtkachels. Dat leidde op zijn beurt tot een toxische smog die in de straten van Athene hing. Lichamelijk verval gaat hand in hand met ecologische vernietiging. De Griekse bodem is uitgeput door de exploitatie van minerale grondstoffen, ook dit met als enig oogmerk meer winst te maken. Bossen worden omgetoverd in mijnsites, de natuurlijke rijkdommen van het land komen in handen van private bedrijven. Onze gronden, onze lucht en ons water worden vergiftigd.

Verzet?

Waarom komen de Grieken niet in verzet tegen de ontworteling van hun samenleving? Het antwoord op deze vraag is complex. Het lijkt alsof de Griekse bevolking zich verzoend heeft met haar lot. De initiële protesten - bijeenkomsten op pleinen, manifestaties en daden van burgerlijke ongehoorzaamheid - hebben niet geleid tot een consistente en georganiseerde verzetsbeweging. De machtselites hebben de aanvankelijke schok en de verlamming gebruikt om angst te verspreiden. Ze hebben gebruik gemaakt van wat Naomi Klein de shock-doctrine noemt.

Een shock helpt om een antisociaal en schadelijk beleid door te voeren dat mensen onder normale omstandigheden zouden verwerpen. Wanneer een land in een staat van shock verkeert, dan verliest het zijn narratief en verkeert het in de onmogelijkheid om zichzelf te oriënteren. De shock-toestand is makkelijk te exploiteren omdat mensen kwetsbaar en verward zijn. Ze zijn beroofd van hun capaciteit om hun eigen positie te kaderen binnen de ruimere, socio-politieke context.

Naar een nieuw verhaal

De Grieken moeten opnieuw hun eigen, collectieve verhaal vinden. Twee zaken zijn daarbij essentieel: de mogelijkheid tot ongehoorzaamheid en het creëren van een nieuw en haalbaar politiek project. Om Fromm te parafraseren, "de mogelijkheid om te twijfelen, te bekritiseren en niet langer te gehoorzamen" is wat tussen de toekomst en het mogelijke einde van het hedendaagse Griekenland staat.

Wanneer we een alternatief politiek project formuleren tegenover de kapitalistische necrofilie moeten we een radicaal en kritisch ideeëngoed ontwikkelen dat vertrekt vanuit de liefde voor het leven. Een dergelijk alternatief ideeëngoed kan het verzet nieuw leven inblazen. In plaats van de bestaande toestand slechts te hervormen, moeten mensen streven naar de realisatie van wat nog niet is. Mensen moeten verlangen en strijden.

Een oorspronkelijke versie van deze tekst verscheen op 24 maart 2014 op de website truth-out. Deze versie is een vertaalde, verkorte en vereenvoudigde weergave van de oorspronkelijke tekst. Vertaling en redactie door Thomas Decreus.